Uống thuốc theo đơn đều đặn — bỏ thuốc là chỗ chết người nhất trong điều trị bệnh mạn tính

Người uống thuốc hạ huyết áp ít nhất 80% số ngày có nguy cơ tử vong thấp hơn 29% so với người uống ít đều hơn; với thuốc hạ mỡ máu là 45%. Ở Việt Nam, chỉ 40,2% người bị tăng huyết áp biết mình mắc bệnh, nên phần lớn không uống gì cả.

Chi phí

Không tốn thêm đồng nào — thuốc đã mua rồi, uống hay không thì tiền vẫn mất. Thứ tốn là công sức: một hộp chia liều vài chục nghìn, một báo thức trong điện thoại, và một lần hỏi bác sĩ nếu thuốc gây khó chịu.

Lợi ích

Phân tích gộp của Chowdhury (European Heart Journal 2013): 44 nghiên cứu tiến cứu với 1.978.919 người, 135.627 biến cố tim mạch và 94.126 ca tử vong. Chỉ 60% (95% CI 52–68%) người bệnh uống thuốc tim mạch đủ tốt (từ 80% số ngày trở lên). So với nhóm uống kém, nhóm uống tốt có nguy cơ biến cố tim mạch thấp hơn: dùng statin RR 0,85 (0,81–0,89), dùng thuốc hạ huyết áp RR 0,81 (0,76–0,86); và tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn: statin RR 0,55 (0,46–0,67) — giảm 45%; thuốc hạ huyết áp RR 0,71 (0,64–0,78) — giảm 29%. Nhóm tác giả ước tính khoảng 9% biến cố tim mạch ở châu Âu là do uống thuốc không đều. Ở Việt Nam, Khảo sát STEPS 2021: 26,2% người trưởng thành 18–69 tuổi bị tăng huyết áp nhưng chỉ 40,2% biết tình trạng của mình.

Ghi chú

Bốn lý do bỏ thuốc hay gặp nhất, và cách xử lý: một là thấy khoẻ nên ngưng — huyết áp và mỡ máu không có triệu chứng, khoẻ là do thuốc chứ không phải khỏi bệnh; hai là sợ "nhờn thuốc" — thuốc hạ áp không gây nhờn, ngừng rồi tăng liều lại khó hơn; ba là quên — gộp việc uống thuốc vào một thói quen cố định (đánh răng buổi tối), dùng hộp chia liều theo tuần, đặt báo thức; bốn là tác dụng phụ — ho khi dùng ức chế men chuyển, phù chân khi dùng amlodipine, mệt khi dùng thuốc hạ đường huyết: đừng tự ngưng, gọi bác sĩ đổi thuốc, gần như luôn có lựa chọn khác rẻ tương đương. Hai điều thực tế ở Việt Nam: thuốc mạn tính mua được bằng bảo hiểm y tế nhưng phải tái khám đúng hẹn để gia hạn đơn — trễ hẹn là gián đoạn thuốc, nên đặt lịch tái khám trước ngày hết thuốc một tuần; và đừng mua thuốc trôi nổi theo đơn của người khác, nhất là thuốc tim mạch và tiểu đường.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Thuốc huyết áp và statin thuộc diện mua sắm tập trung (Trung Quốc) mỗi tháng vài tệ đến vài chục nhân dân tệ. Mỗi ngày uống một lần, chẳng mất bao nhiêu thời gian. Cái khó là phải uống mãi, không được thấy ổn rồi thì ngừng. Xét nghiệm mỡ máu phải lấy một ống máu. Người từ 65 tuổi mỗi năm được khám sức khoẻ miễn phí một lần (Trung Quốc), trong đó có xét nghiệm mỡ máu, xem chương 6 mục 18 (gói khám sức khoẻ thông dụng).

Nói đơn giản

Huyết áp tâm thu (số trên) cứ giảm 10 mmHg thì xác suất tử vong giảm khoảng 13%, đột quỵ giảm khoảng 27%. Statin hạ cholesterol LDL được 1 đơn vị thì xác suất tử vong giảm khoảng một phần mười. Người uống thuốc đúng giờ so với người hay quên thuốc có xác suất tử vong thấp hơn từ ba phần mười đến bốn phần mười rưỡi. Mỡ máu trước 40 tuổi 2 đến 5 năm xét nghiệm một lần, từ 40 tuổi mỗi năm một lần.

Lợi ích

Gộp nhiều thử nghiệm chia nhóm ngẫu nhiên: huyết áp tâm thu cứ giảm 10 mmHg thì nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 13% (RR = 0,87). Huyết áp tâm thu là số trên của huyết áp. Biến cố tim mạch chính thấp hơn khoảng 20% (RR = 0,80). Đột quỵ thấp hơn khoảng 27% (RR = 0,73). Suy tim thấp hơn khoảng 28% (RR = 0,72). Uống statin để hạ cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL). LDL cứ giảm 1,0 mmol/L thì nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 10% (RR = 0,90). Cũng mức giảm đó, biến cố mạch máu chính thấp hơn khoảng 22% (RR = 0,78). Ngoài ra gộp nhiều nghiên cứu theo dõi, chỉ ghi chép, không chia nhóm. Người uống thuốc đúng chỉ định từ 80% trở lên có nguy cơ tử vong thấp hơn người hay quên thuốc. Với statin thấp hơn khoảng 45% (RR = 0,55). Với thuốc huyết áp thấp hơn khoảng 29% (RR = 0,71). Bao lâu xét nghiệm mỡ máu một lần, theo khuyến nghị của Hành động Trung Quốc khoẻ mạnh: người dưới 40 tuổi có mỡ máu bình thường 2 đến 5 năm xét nghiệm một lần. Người từ 40 tuổi trở lên ít nhất mỗi năm một lần. Người nguy cơ cao bệnh tim mạch, mạch máu não 6 tháng một lần. Hướng dẫn quản lý mỡ máu Trung Quốc bản 2023 viết giống vậy cho mốc trước và sau 40 tuổi, riêng người nguy cơ cao đổi thành xét nghiệm theo nhu cầu từng người.

Mức bằng chứng

A

Ghi chú

Chỉ người được bác sĩ xác định cần dùng thuốc mới làm theo mục này, người khoẻ không cần uống thuốc. Bao lâu xét nghiệm mỡ máu một lần là khuyến nghị chính thức, chưa có thử nghiệm nào so xem mấy năm một lần là tốt nhất. Trong nhà có người mắc tăng cholesterol máu có tính gia đình (bệnh di truyền khiến cholesterol bẩm sinh rất cao), thì họ hàng bậc một, bậc hai của người đó đều nên đi xét nghiệm mỡ máu. Bố mẹ có cholesterol toàn phần từ 6,2 mmol/L trở lên thì con cũng nên xét nghiệm. Trong họ hàng bậc một, bậc hai có nam trước 55 tuổi, nữ trước 65 tuổi từng bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc đột tử, thì con cũng nên xét nghiệm. Nhóm số liệu "uống thuốc đều" đến từ theo dõi ghi chép, người uống thuốc đều vốn đã kỷ luật hơn, nên lợi ích bị nói to lên. Hai nhóm số liệu từ thử nghiệm chia nhóm ngẫu nhiên ở trên đáng tin hơn. Chương này không tách riêng mục kiểm soát đường huyết: bằng chứng về lợi ích của việc ép đường huyết xuống thấp hơn đối với tỷ lệ tử vong chung không nhất quán như huyết áp, mỡ máu. Người tăng huyết áp, đái tháo đường mỗi năm kiểm tra thận, xem chương 16 mục 13 (tỷ số albumin/creatinin niệu).

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 2

1. Chowdhury R và cs. (2013). Adherence to cardiovascular therapy: a meta-analysis of prevalence and clinical consequences. European Heart Journal 34(38):2940–2948. doi.org/10.1093/eurheartj/eht295 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23907142/
2. Khảo sát STEPS 2021 (Bộ Y tế), dẫn lại: tytphuong13qtb.medinet.gov.vn/chuyen-muc/tuye….