Sức khỏe và sống lâu / Chương 1
Chương này nói về ba chuyện. Một là chết vì tai nạn và thương tích, như tai nạn giao thông, cháy nhà, ngộ độc. Hai là một số ít vắc-xin và xét nghiệm tầm soát có bằng chứng chắc nhất. Ba là cơ thể báo hiệu gì thì nên đi kiểm tra. Các con số ở trường "Lợi ích" lấy từ thử nghiệm chia nhóm ngẫu nhiên, từ nghiên cứu theo dõi rất nhiều người trong nhiều năm, hoặc từ thống kê chính thức. Trường "Chi phí" là tác giả ước lượng thô theo giá thị trường, chỉ để so các mục với nhau, đừng trích dẫn.
Các mục trong chương này chia theo chủ đề dưới đây, số trong ngoặc là số mục.
Trên đường: thắt dây an toàn (mục 1), đội mũ bảo hiểm (mục 2), lái xe không chạy quá tốc độ, không lái khi đã uống rượu bia (mục 9), ghế ngồi ô tô cho trẻ em (mục 10).
Lửa, gas, điện trong nhà: lắp báo khói (mục 3), ống dẫn gas hết hạn thì thay (mục 4), không dắt xe đạp điện vào hành lang (mục 6), sắm đủ bình chữa cháy và hộp sơ cứu (mục 26), lắp chắn bảo vệ rồi mới dùng máy mài cầm tay (mục 42), xuống bể phốt thì thông gió, đo khí và có người bảo hộ, giám sát trước (mục 46).
Tai nạn ở trẻ em, người già và ngoài trời: lắp chốt hạn chế mở cửa sổ (mục 11), trẻ gần nước không rời mắt (mục 12), trên 60 tuổi tập thăng bằng (mục 13), không ăn nấm hoang (mục 5), không nhặt vật kim loại không rõ nguồn gốc (mục 36), đo độ dày băng trước khi lên mặt băng ngoài trời (mục 41), mộc nhĩ ngâm nở thì ăn hết trong bữa (mục 48).
Vắc-xin: xét nghiệm các chỉ số viêm gan B (mục 14), uốn ván (mục 15), vắc-xin HPV (mục 16), vắc-xin cúm (mục 20), vắc-xin zona (mục 21), vắc-xin phế cầu (mục 22).
Tầm soát và đi khám: đo huyết áp (mục 7), xét nghiệm đường huyết lúc đói (mục 8), tầm soát ung thư vú (mục 17), tầm soát ung thư cổ tử cung (mục 18), tầm soát ung thư đại trực tràng (mục 19), xét nghiệm vi khuẩn HP (mục 23), chụp CT ngực liều thấp (mục 24), đo mật độ xương (mục 39), thuốc chống loãng xương (mục 40), phát hiện rung nhĩ thì uống thuốc chống đông (mục 44), xét nghiệm kháng thể viêm gan C một lần (mục 45), nội soi dạ dày tầm soát (mục 47).
Tín hiệu cơ thể và sức khoẻ tình dục: nước tiểu có máu nhìn thấy bằng mắt (mục 27), rối loạn cương thì kiểm tra tim mạch trước (mục 28), giảm cân, bỏ thuốc lá giúp cải thiện chức năng cương (mục 29), bao cao su và không dùng chung bơm kim tiêm (mục 30), xét nghiệm HIV (mục 31), thuốc dự phòng trước phơi nhiễm (mục 38).
Khủng hoảng tâm lý: có ý nghĩ tự tử thì gọi 12356 (mục 25), có ý nghĩ tự tử thì nói trước với một người (mục 32), cờ bạc tới mức vay tiền để trả nợ cờ bạc (mục 37), cái giá sau khi được cứu sống vì uống thuốc trừ sâu, ngộ độc khí than (mục 33), cái giá sau khi ngã từ trên cao (mục 34), cái giá của việc mất một quả thận (mục 35), hỏi thẳng người bên cạnh xem họ có từng nghĩ tới chuyện tự tử không (mục 43).
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Ngồi ghế trước và thắt dây an toàn giúp giảm 45% nguy cơ tử vong khi xảy ra tai nạn. Ngồi ghế trước xe bán tải thì giảm 60%. Năm 2022 ở Mỹ, trong số người chết trên xe con mà xác định được có thắt dây hay không, 50% là không thắt.
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Nghiên cứu gộp cho thấy đội mũ và cài quai đúng cách giảm 42% nguy cơ chết khi va chạm, và giảm 69% chấn thương đầu. Quai phải cài chặt. Mũ treo ở ghi-đông hay đội lỏng trên đầu không tính là đội.
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Một đầu báo khói còn chạy tốt giảm khoảng 60% nguy cơ chết nếu nhà cháy. Ở Mỹ, 41% vụ cháy nhà có người chết xảy ra lúc nạn nhân đang ngủ. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Dây dẫn gas cứng, nứt hay bị chuột cắn là chỗ rò rỉ hay gặp nhất trong nhà. Chỉ nhận bình còn nguyên niêm phong, và chứng kiến người giao hàng kiểm tra độ kín trước khi ký nhận. Tự tháo van hay tự sang gas là việc không được làm.
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Ở Việt Nam, ngộ độc nấm ít ca hơn các loại ngộ độc khác nhưng tỉ lệ chết rất cao. Mẹo "nấm lành không làm đen đũa bạc" hay "nấm độc thì màu sặc sỡ" đều sai. Nhiều nấm độc trông giống nấm ăn được, thậm chí thơm, ngon. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Pin lithium của xe điện khi bắt lửa thì cháy rất nhanh và toả khói độc. Nếu xe bắt cháy trong nhà hoặc ở cầu thang, lửa và khói có thể chặn lối thoát của cả nhà. Năm 2025 cả nước có 3. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Huyết áp tâm thu giảm 10 mmHg thì biến cố tim mạch chính giảm khoảng 20%, đột quỵ giảm 27%, suy tim giảm 28%, nguy cơ chết giảm 13%. Ở Việt Nam, 26,2% người từ 18 tuổi trở lên bị tăng huyết áp; nhóm 50 đến 69 tuổi cao nhất, 51,9%.
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Ở Việt Nam, 7,06% người 18 đến 69 tuổi đã mắc đái tháo đường và 11% đang ở giai đoạn tiền đái tháo đường. Một lần xét nghiệm đường huyết lúc đói chỉ vài chục nghìn đồng. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Tốc độ trung bình tăng 1% thì nguy cơ chết vì tai nạn tăng 4%. Rượu bia không có ngưỡng nào là an toàn. Vừa lái vừa cầm điện thoại làm nguy cơ tai nạn tăng 3,6 lần, bấm số gọi tăng 12,2 lần. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Trẻ dưới 1 tuổi ngồi ghế an toàn đúng cách thì nguy cơ chết trong tai nạn giảm khoảng 71%. Trẻ 1 đến 4 tuổi giảm khoảng 54%. Bế trẻ trên tay không có tác dụng đó. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
New York phát miễn phí chắn cửa sổ, số ca trẻ ngã ở quận Bronx giảm 50% trong 2 năm, rồi thành phố buộc chủ nhà lắp chắn cho căn hộ có trẻ từ 10 tuổi trở xuống. Lưới chống muỗi không phải chắn, đẩy vào là rơi. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Người bị rơi xuống nước từ thuyền mà có mặc áo phao thì nguy cơ chết đuối giảm khoảng một nửa. Ở Việt Nam, mỗi năm có gần 2.000 trẻ dưới 16 tuổi chết đuối. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Tập thăng bằng đều đặn làm số lần ngã của người già giảm khoảng 23%, số người bị ngã giảm 15%. Tập phối hợp thăng bằng với sức mạnh chân thì số lần ngã giảm tới 34%. Sửa các chỗ nguy hiểm trong nhà giảm thêm khoảng 26%. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Ở Việt Nam, 9,4% người từ 18 tuổi trở lên đang mang virus viêm gan B. Bộ Y tế khuyến cáo mọi người nên xét nghiệm HBsAg một lần. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Ở Mỹ, cứ 10 người mắc uốn ván thì khoảng 1 người chết. Vết thương sâu, hoặc dính đất, phân, nước bọt động vật là loại nguy hiểm nhất. Đã tiêm đủ 3 mũi mà mũi cuối quá 5 năm thì vết thương bẩn cần nhắc thêm 1 mũi. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Theo dõi 1,67 triệu phụ nữ Thụy Điển: tiêm HPV trước 17 tuổi thì nguy cơ ung thư cổ tử cung còn khoảng 1/8; tiêm từ 17 đến 30 tuổi thì giảm khoảng một nửa. Ở Việt Nam, mỗi năm có 8.274 ca mới và 4.110 ca tử vong. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Chụp nhũ ảnh 2 năm một lần từ 40 đến 74 tuổi là khuyến cáo chính thức của Mỹ, xếp hạng B. Ở Việt Nam, ước tính năm 2024 có 25.711 ca ung thư vú mới và 10.609 ca tử vong. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Trong một thử nghiệm ở nông thôn Ấn Độ, phụ nữ 30 đến 59 tuổi chỉ làm xét nghiệm HPV một lần đã giảm khoảng một nửa nguy cơ chết vì ung thư cổ tử cung. Nguy cơ phát hiện ung thư ở giai đoạn muộn cũng giảm khoảng một nửa. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Làm xét nghiệm máu ẩn trong phân mỗi 1 đến 2 năm giúp giảm khoảng 16% nguy cơ chết vì ung thư đại trực tràng. Với người thực sự làm ít nhất một lần, mức giảm khoảng 25%. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Trong một thử nghiệm ở người vừa bị nhồi máu cơ tim, tiêm vắc xin cúm giúp tỷ lệ chết trong 12 tháng giảm từ 4,9% xuống 2,9%. Với người già khỏe mạnh thì bằng chứng yếu hơn nhiều: một mùa cúm giảm số người mắc từ 6% xuống 2,4%. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Thử nghiệm ở 18 nước với hơn 15.000 người: vắc xin chặn được 97% ca zona thần kinh, các nhóm tuổi tương đương. Cái giá phải trả là khoảng 7.400.000 đồng cho 2 mũi, tự trả toàn bộ. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Thử nghiệm ở Hà Lan với 84.496 người từ 65 tuổi: vắc xin 13 chủng giảm khoảng 46% ca viêm phổi do những chủng vắc xin phòng được, và 75% ca nhiễm khuẩn xâm lấn — loại nặng nhất. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Ở huyện Lâm Quân, tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc), theo dõi 22 năm: người được diệt H. pylori giảm khoảng một nửa nguy cơ ung thư dạ dày và khoảng 38% nguy cơ chết vì bệnh này. Ở Việt Nam, ước tính hai phần ba dân số nhiễm khuẩn này. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Người hút thuốc nặng chụp CT liều thấp mỗi năm giảm khoảng 20% nguy cơ chết vì ung thư phổi so với chụp X-quang. Nhưng 24,2% kết quả bị đánh dấu nghi ngờ, và 96,4% trong số đó là báo động giả. Ở Việt Nam, ung thư phổi gây 21. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Lấy bớt thứ gây chết ra khỏi tầm tay là cách phòng tự tử có bằng chứng mạnh nhất: siết thuốc giảm đau giảm 43% ca tự tử liên quan, lắp rào chắn ở nơi hay có người nhảy giảm 86%. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Bình chữa cháy, chăn chữa cháy, mặt nạ chống khói và bộ sơ cứu là tối thiểu cho một nhà. Nhưng mua đồ không tự làm nhà an toàn hơn: trong tổng quan Cochrane, chỉ phát thiết bị mà không hướng dẫn thì không giảm thương tích. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Trong dữ liệu 4.915 ca ung thư bàng quang ở Anh, người từ 60 tuổi đi khám vì tiểu ra máu nhìn thấy được thì 2,8% hoá ra là ung thư bàng quang; nhóm 40 đến 59 tuổi là 1,2%. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Đàn ông có rối loạn cương về sau mắc biến cố tim mạch nhiều hơn khoảng 44%, nhồi máu cơ tim nhiều hơn 62%, đột quỵ nhiều hơn 39%. Càng trẻ thì khoảng cách càng lớn. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
6 thử nghiệm với 740 nam: thay đổi lối sống hoặc dùng thuốc kiểm soát yếu tố nguy cơ tim mạch giúp điểm chức năng cương tăng trung bình 2,66 điểm trên thang 25 điểm. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Dùng bao cao su mỗi lần, từ đầu đến cuối, giảm khoảng 71% nguy cơ lây HIV qua đường tình dục khác giới. Dùng chập chờn thì gần như không khác không dùng. Bao cao su không che chỗ loét nên không chặn được giang mai và herpes. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Xét nghiệm HIV là tự nguyện và kết quả được giữ bí mật theo luật. Dương tính không phải bản án: uống thuốc đều để virus dưới ngưỡng phát hiện thì không lây cho bạn tình. …
Trong một nghiên cứu phỏng vấn, gần một nửa người tự tử không thành nói từ lúc ý nghĩ nhen lên đến lúc ra tay không quá 10 phút. Ba phần tư đã có tiếp xúc với người bên cạnh trong khoảng thời gian đó. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Paraquat không có thuốc giải: 43,2% trong 257 ca ở Bangladesh chết, vì chất này bị bơm chủ động vào phổi gây xơ phổi. Ngộ độc CO cứu sống được vẫn còn di chứng nhận thức ở 46,1% người thở oxy thường, 25,0% ở nhóm oxy cao áp. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Trong 289 ca ngã cao vào một khoa hồi sức chấn thương, 5,5% tử vong, nhưng 47,1% tổn thương từ 3 vùng cơ thể trở lên, 36% phải thở máy, ca nằm lâu nhất là 132 ngày. Một nửa số ca ngã từ độ cao không quá 3 mét. …
Ở Mỹ, người hiến thận chính quy đã qua sàng lọc nhiều lớp trước khi hiến, sau 15 năm có 31 trên 10.000 người đi tới suy thận giai đoạn cuối. Người khoẻ mạnh tương tự nhưng không hiến là 4 trên 10.000 người. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Tia phóng xạ không nhìn thấy, nguồn phóng xạ là khối kim loại kín, nên "trông bình thường" không nói lên gì. Gặp rất khó, nhưng hậu quả lớn: năm 1987 ở Goiânia (Brazil), tháo máy xạ trị bỏ hoang làm 249 người nhiễm, 4 người chết. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Nghiên cứu toàn quốc ở Thụy Điển trên 2.099 người rối loạn cờ bạc: so với người cùng tuổi, tử vong chung cao 1,8 lần, tử vong do tự tử cao 15 lần. Dấu hiệu báo trước rõ nhất là trầm cảm. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Người chưa nhiễm HIV uống thuốc kháng vi rút trước khi có nguy cơ giảm khoảng 70%, nhưng chỉ khi uống đều. Nhóm uống dưới 40% số ngày gần như không được bảo vệ. Thử nghiệm iPrEx giảm 44%, còn PROUD và IPERGAY giảm 86%. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Phụ nữ từ 65 tuổi nên tầm soát loãng xương một lần; sau mãn kinh mà có yếu tố nguy cơ thì cũng nên, không cần đợi 65. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Đã loãng xương hoặc đã gãy vì ngã nhẹ, thuốc giúp giảm khoảng một nửa gãy cổ xương đùi và hơn một nửa gãy đốt sống có triệu chứng. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Ở Việt Nam không có hồ đóng băng đủ dày để đi, nên mục này chủ yếu dùng khi du lịch xứ lạnh. Ngưỡng an toàn: băng trong mới kết, dày 10 cm mới đi bộ được một người, 15 cm cho nhóm nhỏ, 20 cm cho chỗ đông người. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Máy mài góc quay rất nhanh, lưỡi vỡ thì mảnh bay ra như đạn; lắp lưỡi cưa gỗ là sai và dễ bị giật ngược. Ba lỗi gây chết người hay gặp là tháo chắn bảo vệ, lắp lưỡi cưa gỗ và cầm một tay. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Nỗi sợ "hỏi sẽ gợi ý" không có cơ sở: thử nghiệm trên 2.342 học sinh cho thấy nhóm được hỏi không thấy khó chịu hơn, và số em nghĩ đến tự tử không tăng. Học sinh vốn có triệu chứng trầm cảm được hỏi lại thấy nhẹ hơn. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Rung nhĩ làm máu ứ trong tim rồi đóng thành cục; cục máu chạy lên não là đột quỵ. Dùng thuốc kháng đông theo chỉ định giảm khoảng 64% đột quỵ so với không dùng; aspirin chỉ giảm khoảng 22% nên không thay thế được. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Viêm gan C thường không có triệu chứng trong nhiều chục năm. Xét nghiệm kháng thể trước; dương tính thì làm xét nghiệm vi rút, còn vi rút thì uống thuốc 8 đến 12 tuần, trên 95% sạch vi rút. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Hầm biogas, hố ga, giếng, bể phốt tích khí độc và thiếu ôxy; người xuống có thể gục trong vài giây. Tháng 7/2026, ngạt khí H2S trong hầm biogas ở Thanh Hóa làm 13 người gặp nạn, 5 người chết. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Ở 6 vùng có tỷ lệ ung thư cao của Trung Quốc, theo dõi 637.500 người 40-69 tuổi: Nhóm đã nội soi dạ dày một lần có tỷ lệ tử vong do ung thư đường tiêu hoá trên thấp hơn khoảng 57%; tính theo "được mời đi khám" chỉ còn 31%. …
Phần này lấy từ bản quangpao/HowToLiveBetter.
Mộc nhĩ ngâm quá lâu, bún phở tươi để qua ngày, hoặc món lên men tự làm từ ngô gạo có thể sinh ra độc tố bongkrekic acid. Độc tố chịu nhiệt: đun sôi 100°C hay hầm áp suất đều không phá được, và không có thuốc giải. …
Mục này chưa có bản dịch. Đang hiển thị bản gốc tiếng Trung.
咳嗽咳痰两周以上或痰里带血，去结核病定点医院查一次。痰里查得到菌的肺结核不治，十年约七成会死。国内开始治疗的新病人和复发病人，约 95% 治愈或者按期吃完了药。药要吃满，自己停药容易让菌耐药，几种主要的药都耐的要治一年半以上，成功的只有约七成。
Gõ không dấu vẫn tìm được