Xét nghiệm ra tiền đái tháo đường thì làm ngay — đây là chỗ can thiệp có lãi nhất

Ở giai đoạn tiền đái tháo đường, thay đổi lối sống làm nguy cơ mắc bệnh giảm 58%. Sau 30 năm, nhóm thay đổi lối sống có tử vong thấp hơn 26% và sống thêm trung bình 1,44 năm.

Chi phí

Một lần xét nghiệm đường huyết đói hoặc HbA1c ở Việt Nam khoảng 50.000–200.000 đồng; gói khám sàng lọc đầy đủ hơn thì vài trăm nghìn. Can thiệp thì hầu như không tốn tiền thuốc: giảm 7% cân nặng và đi bộ 150 phút mỗi tuần.

Lợi ích

Hai bằng chứng mạnh nhất, một ngắn hạn và một dài hạn. Thử nghiệm DPP (Knowler, NEJM 2002) theo dõi người có rối loạn dung nạp glucose trung bình 2,8 năm. Tỷ lệ mắc đái tháo đường là 11,0 ca/100 người-năm ở nhóm dùng giả dược, 7,8 ở nhóm dùng metformin và 4,8 ở nhóm thay đổi lối sống. Thay đổi lối sống giảm nguy cơ 58% (95% CI 48–66), metformin giảm 31% (17–43). Trong thử nghiệm này, thay đổi lối sống hiệu quả hơn thuốc. Cần điều trị 6,9 người trong 3 năm để tránh 1 ca đái tháo đường (metformin cần 13,9). Chương trình lối sống chỉ gồm hai mục tiêu: giảm 7% cân nặng và 150 phút vận động mỗi tuần. Nghiên cứu Da Qing (Gong, 2019) theo dõi 30 năm: can thiệp lối sống làm chậm khởi phát đái tháo đường trung vị 3,96 năm, giảm biến cố tim mạch 26% (HR 0,74; 0,59–0,92), giảm biến chứng vi mạch 35% (0,65; 0,45–0,95), giảm tử vong do tim mạch 33% (0,67; 0,48–0,94), giảm tử vong do mọi nguyên nhân 26% (0,74; 0,61–0,89) và tăng tuổi thọ trung bình 1,44 năm (0,20–2,68).

Ghi chú

Ngưỡng chẩn đoán lấy theo Quyết định 5481/QĐ-BYT ngày 30/12/2020 của Bộ Y tế (Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đái tháo đường típ 2): tiền đái tháo đường khi rối loạn glucose lúc đói 5,6–6,9 mmol/L, hoặc giảm dung nạp glucose 7,8–11 mmol/L sau nghiệm pháp 75 g, hoặc HbA1c 5,7–6,4%; đái tháo đường khi glucose đói từ 7 mmol/L, hoặc 2 giờ sau nghiệm pháp từ 11,1 mmol/L, hoặc HbA1c từ 6,5%. Ba điều thực tế. Một là, "tiền" không phải "sắp chắc chắn": một phần đáng kể người tiền đái tháo đường quay về bình thường nếu giảm cân — đây là lý do phải làm ngay chứ không phải chờ. Hai là, giảm 7% cân nặng là mục tiêu rất khiêm tốn: người 70 kg chỉ cần giảm khoảng 5 kg; đừng đặt mục tiêu về "cân nặng lý tưởng" rồi bỏ cuộc (xem mục 32). Ba là, đừng chờ thuốc: metformin có hiệu quả nhưng kém hơn lối sống trong thử nghiệm, và ở Việt Nam thuốc chỉ nên dùng khi bác sĩ chỉ định (ví dụ người rất béo, hoặc không thay đổi được lối sống). Cuối cùng: nếu bạn có tiền sử gia đình đái tháo đường, vòng eo lớn, tăng huyết áp hoặc từng đái tháo đường thai kỳ thì nên xét nghiệm sớm, đừng chờ tới 45 tuổi.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền, ăn ít đi còn tiết kiệm được chút. Mỗi tuần vận động cường độ vừa như đi bộ nhanh ít nhất 150 phút, chia ra mỗi ngày khoảng hai mươi phút. Mỗi ngày ăn ít hơn trước 400 đến 500 kcal. Khó ở chỗ phải duy trì mãi, cân nặng giảm rồi còn phải giữ được. Nửa năm lấy máu kiểm tra một lần, đường huyết lúc đói hơn chục nhân dân tệ.

Nói đơn giản

Người có đường huyết hơi cao, chưa tới mức tiểu đường, nếu ăn ít đi, vận động nhiều, giảm được ít cân, thì nguy cơ mắc tiểu đường thấp hơn ba đến sáu phần mười. Thử nghiệm Đại Khánh ở Trung Quốc theo dõi 30 năm, người làm như vậy có khả năng tử vong thấp hơn khoảng một phần tư, sống thêm trung bình khoảng một năm rưỡi. Nhưng các thử nghiệm tương tự ở Mỹ và Phần Lan không thấy tỷ lệ tử vong khác nhau.

Lợi ích

Nghiên cứu Đại Khánh là thử nghiệm chia nhóm ngẫu nhiên làm ở Đại Khánh, Hắc Long Giang, chia nhóm theo phòng khám. 577 người trưởng thành bị rối loạn dung nạp glucose (một dạng tiền tiểu đường) được chia vào nhóm đối chứng, hoặc một trong ba nhóm can thiệp: chỉ điều chỉnh ăn uống, chỉ thêm vận động, làm cả hai. Can thiệp kéo dài 6 năm. Trong 6 năm, tỷ lệ cộng dồn mắc tiểu đường ở nhóm đối chứng là 67,7%. Nhóm ăn uống 43,8%, nhóm vận động 41,1%, nhóm ăn uống cộng vận động 46,0%. Sau khi trừ khác biệt về chỉ số khối cơ thể và đường huyết lúc đói, nguy cơ mắc tiểu đường của ba nhóm lần lượt thấp hơn khoảng 31%, 46%, 42%. Người gầy và người thừa cân (lấy mốc chỉ số khối cơ thể 25) giảm gần như nhau. Theo dõi tới 23 năm, nhóm can thiệp có tử vong do tim mạch thấp hơn khoảng 41% (HR = 0,59, khoảng tin cậy 95% từ 0,36 đến 0,96). Tử vong chung thấp hơn khoảng 29% (HR = 0,71, từ 0,51 đến 0,99). Mắc tiểu đường thấp hơn khoảng 45% (HR = 0,55, từ 0,40 đến 0,76). Theo dõi tới 30 năm, thời điểm mắc tiểu đường ở nhóm can thiệp bị đẩy lùi 3,96 năm (tính theo trung vị). Biến cố tim mạch thấp hơn khoảng 26% (HR = 0,74, từ 0,59 đến 0,92). Biến chứng vi mạch nặng ở mắt, thận, thần kinh thấp hơn khoảng 35% (HR = 0,65, từ 0,45 đến 0,95). Tử vong do tim mạch thấp hơn khoảng 33% (HR = 0,67, từ 0,48 đến 0,94). Tử vong chung thấp hơn khoảng 26% (HR = 0,74, từ 0,61 đến 0,89). Sống thêm trung bình 1,44 năm (từ 0,20 đến 2,68). Thử nghiệm DPP ở Mỹ chia ngẫu nhiên 3.234 người có đường huyết hơi cao. Mục tiêu của nhóm thay đổi lối sống là giảm ít nhất 7% cân nặng, mỗi tuần vận động ít nhất 150 phút. Theo dõi trung bình 2,8 năm, nhóm lối sống có nguy cơ mắc tiểu đường thấp hơn nhóm giả dược 58% (khoảng tin cậy 95% từ 48% đến 66%). Nhóm uống metformin thấp hơn 31% (từ 17% đến 43%), kém hơn thay đổi lối sống. Theo dõi tới trung bình 15 năm, nhóm lối sống vẫn thấp hơn 27% (HR = 0,73, từ 0,65 đến 0,83), nhưng khoảng cách thu hẹp dần theo năm. Theo dõi tới trung vị 21 năm, tỷ lệ tử vong chung của nhóm lối sống không khác nhóm giả dược (HR = 1,02, từ 0,81 đến 1,28). Tử vong do tim mạch cũng không khác (HR = 1,18, từ 0,77 đến 1,81). Thử nghiệm DPS ở Phần Lan chia ngẫu nhiên 522 người thừa cân bị rối loạn dung nạp glucose. Tỷ lệ cộng dồn mắc tiểu đường sau 4 năm: nhóm can thiệp 11%, nhóm đối chứng 23%. Trong thời gian thử nghiệm nguy cơ thấp hơn 58%. Dừng tư vấn một – một rồi theo dõi tiếp, tới trung vị 7 năm vẫn thấp hơn 43%. Theo dõi trung bình tới 10,6 năm, tử vong chung không khác biệt rõ (HR = 0,57, từ 0,21 đến 1,58). Bệnh tim mạch cũng không (HR = 1,04, từ 0,72 đến 1,51). Mốc mà Chương trình Hành động Trung Quốc Khoẻ mạnh (Trung Quốc) đưa ra là: đường huyết lúc đói từ 6,1 đến dưới 7,0 mmol/L là tiền tiểu đường. Đường huyết 2 giờ sau khi uống nước đường từ 7,8 đến dưới 11,1 mmol/L cũng tính. Chương trình khuyên người thừa cân hoặc béo phì hạ chỉ số khối cơ thể xuống bằng hoặc gần 24, hoặc giảm ít nhất 7% cân nặng. Tổng năng lượng ăn vào mỗi ngày giảm ít nhất 400 đến 500 kcal, vận động cường độ vừa mỗi tuần ít nhất 150 phút. Nửa năm kiểm tra đường huyết lúc đói hoặc đường huyết 2 giờ sau ăn một lần.

Mức bằng chứng

A

Ghi chú

Còn tranh cãi. Cả ba thử nghiệm đều thấy số người mắc tiểu đường ít đi, thời điểm mắc muộn hơn. Nhưng có bớt tử vong không thì chỉ thử nghiệm Đại Khánh thấy. Đại Khánh chỉ có 577 người, chính tác giả cũng nói số người ít, vì thử nghiệm vốn được thiết kế để xem bệnh tiểu đường. Sau khi thử nghiệm DPP ở Mỹ kết thúc, mọi người đều được mời học lớp lối sống đã điều chỉnh, nhóm giả dược cũng vậy. Tác giả thử nghiệm Phần Lan ghi rõ số người có thể chưa đủ để thấy khác biệt nhỏ. Vì vậy đẩy lùi tiểu đường là chắc chắn, còn kéo dài tuổi thọ thì chưa có kết luận. Người trong thử nghiệm ở Mỹ và Phần Lan có chỉ số khối cơ thể trung bình trên 30. Người ở Đại Khánh trung bình chỉ 25,7. Thử nghiệm chỉ khuyên người có chỉ số khối cơ thể trên 25 giảm cân, cân nặng cũng không giảm được bao nhiêu. Tác giả cho rằng chủ yếu nhờ đổi cách ăn và vận động nhiều hơn. Vì vậy người không béo cũng vẫn phải đổi cách ăn, vận động nhiều hơn. Trước hết bỏ đồ uống ngọt, xem chương này mục 7 (không uống đồ uống có đường). Lượng vận động đủ chưa, đối chiếu chương này mục 11 (mỗi ngày đi đủ 7.000–8.000 bước). Giảm cân tới đâu, đối chiếu chương này mục 32 (giữ BMI trong khoảng 20–25). Phát hiện bằng cách nào, xem chương 1 mục 8 (đo đường huyết lúc đói một lần). Metformin cũng giúp bớt mắc tiểu đường, nhưng hiệu quả không bằng thay đổi lối sống, có uống hay không do bác sĩ quyết. Mức lợi ích xếp "lớn" theo con số tử vong chung thấp hơn khoảng 26% ở Đại Khánh, nhưng các thử nghiệm ở Mỹ và Phần Lan không lặp lại được. Người hưởng lợi của mục này chủ yếu là chính bạn.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 3

1. Knowler WC và cs. (2002). Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. New England Journal of Medicine 346(6):393–403: doi.org/10.1056/NEJMoa012512 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11832527/
2. Gong Q và cs. (2019). Morbidity and mortality after lifestyle intervention for people with impaired glucose tolerance: 30-year results of the Da Qing Diabetes Prevention Outcome Study. The Lancet Diabetes & Endocrinology 7(6):452–461: doi.org/10.1016/S2213-8587(19)30093-2 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31036503/
3. Quyết định 5481/QĐ-BYT ngày 30/12/2020, Bộ Y tế, mục tiêu chuẩn chẩn đoán: canhgiacduoc.org.vn/SiteData/3/UserFiles/HD%2….