Không ăn gỏi cá nước ngọt — sán lá gan là tác nhân gây ung thư nhóm 1

Sán lá gan nhỏ là tác nhân gây ung thư nhóm 1, gây ung thư đường mật, và ăn gỏi cá nước ngọt sống là đường lây chính. Ở vùng lưu hành, tỷ lệ người nhiễm đo được có nơi là 6,8%.

Chi phí

Không tốn gì — món gỏi cá ở nhà hàng đắt hơn cá nấu chín cùng loại, và một liệu trình điều trị sán sau đó thì tốn tiền khám, xét nghiệm và thuốc. Cái phải bỏ chỉ là một món khoái khẩu.

Lợi ích

IARC xếp nhiễm sán lá gan nhỏ mạn tính do Opisthorchis viverrini hoặc Clonorchis sinensis vào nhóm 1, gây ung thư ở người, với bằng chứng đủ mạnh cho ung thư đường mật (cholangiocarcinoma). Các ký sinh trùng này có thể lây qua thực phẩm. Ở Việt Nam: báo cáo của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương dẫn số liệu điều tra 5 năm cho thấy tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ tại Bình Định là 6,8%, và ở các tỉnh lưu hành khác cũng ghi nhận tỷ lệ đáng kể. Sán trưởng thành sống trong đường mật, gây viêm mạn tính, xơ hoá và cuối cùng là ung thư đường mật sau nhiều năm — nên nguy cơ không đến ngay mà đến sau 10–20 năm, chính vì thế người ta dễ chủ quan.

Ghi chú

Danh sách món phải tránh, vì nhiều người chỉ nghĩ tới "gỏi cá": gỏi cá nước ngọt (cá chép, cá trắm, cá mè, cá rô), cá nướng, cá chiên chưa chín tới, cá làm mắm chưa qua nấu, nem chua và thịt sống (khác ký sinh, nhưng cùng nhóm nguy cơ), và cá khô chưa chín ăn kiểu sống. Bốn hiểu lầm phải bỏ ngay: một là, rượu, nước mắm, gừng, ớt, mù tạt không diệt sán — nang sán nằm trong thịt cá và chỉ bị diệt khi nấu chín đủ (khoảng 60–70°C ở giữa miếng cá); hai là, cá biển thì khác — gỏi cá biển không lây sán lá gan, nhưng vẫn có ký sinh trùng và vi khuẩn riêng, nên đông lạnh đúng cách trước khi ăn sống; ba là, nuôi cá ao nhà không an toàn hơn — thực tế nguy hiểm hơn, vì ao gần nhà vệ sinh, phân người và phân chó mèo xuống nước là mắt xích chính của vòng đời sán; bốn là, không có triệu chứng không có nghĩa là không nhiễm — giai đoạn đầu thường không có gì, chỉ mệt và đầy bụng. Nếu bạn đã từng ăn gỏi cá nước ngọt nhiều lần và có đau hạ sườn phải, vàng da, ngứa, sụt cân hoặc từng bị sỏi đường mật, hãy đi khám chuyên khoa ký sinh trùng và xét nghiệm phân — đừng tự mua thuốc sán về uống, vì thuốc có tác dụng phụ và cần đúng chỉ định. Cách làm sạch cá đúng: nấu chín, hoặc đông lạnh đủ sâu và đủ lâu theo hướng dẫn — rửa qua nước muối thì không.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không ăn gỏi cá thì không tốn tiền, khó ở chỗ bỏ khẩu vị nhiều năm, đi ăn liên hoan còn phải từ chối. Ai đã hay ăn thì đi viện xét nghiệm phân tìm trứng sán một lần, chi phí mỗi nơi một khác. Có sán thì uống praziquantel theo liều bác sĩ kê, thường uống 1 đến 2 ngày.

Nói đơn giản

Ăn sống cá, tôm nước ngọt sẽ nhiễm sán lá gan nhỏ. Đây là loại ký sinh trùng chắc chắn gây ung thư; người nhiễm có khả năng mắc ung thư đường mật khoảng bốn đến năm lần người không nhiễm. Giấm, rượu, mù tạt đều không diệt được nó một cách hiệu quả. Nhiễm rồi thì uống thuốc hai ngày, hơn chín phần mười khỏi được.

Lợi ích

Clonorchis sinensis thường gọi là sán lá gan nhỏ. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế trực thuộc Tổ chức Y tế Thế giới họp năm 2009 đánh giá: nhiễm lâu dài loại sán này gây ung thư ở người. Nó gây ung thư đường mật, được xếp nhóm 1. Lần đánh giá năm 1994 mới chỉ xếp nhóm 2A (rất có thể gây ung thư). Gộp các nghiên cứu đã công bố lại tính, người nhiễm sán lá gan nhỏ có nguy cơ ung thư đường mật khoảng 4,8 lần. Nguyên văn là nguy cơ tương đối 4,8 (khoảng tin cậy 95% từ 2,8 đến 8,4). Con số này tính cả một loại sán lá gan khác ở Đông Nam Á. Trong cùng bài, viêm gan B là 2,6 lần, viêm gan C là 1,8 lần, sán lá gan nhỏ là yếu tố mạnh nhất. Một bài khác gộp 36 nghiên cứu. Trong các nghiên cứu bệnh – chứng, ung thư đường mật khoảng 4,37 lần (OR = 4,37, từ 2,84 đến 6,72). Trong các nghiên cứu theo dõi, khoảng 10,43 lần (RR = 10,43, từ 2,90 đến 37,47). Viêm đường mật, viêm túi mật khoảng 7,80 lần (RR = 7,80). Sỏi mật khoảng 2,42 lần (RR = 2,42). Ung thư tế bào gan khoảng 4,69 lần (OR = 4,69). Xơ gan không thấy liên quan có ý nghĩa thống kê. Nhiễm càng nặng, các bệnh này càng nhiều. Điều tra toàn quốc (Trung Quốc) năm 2014 đến 2015: tỷ lệ nhiễm 0,47%, khoảng 6 triệu người. Bốn tỉnh có tỷ lệ nhiễm trên 1% là Quảng Đông, Quảng Tây, Hắc Long Giang, Cát Lâm. Dùng số liệu giám sát năm 2016 đến 2021 để suy ra, năm 2020 cả nước khoảng 0,67%, khoảng 9,46 triệu người. Trong đó Quảng Tây khoảng 8,92%, Quảng Đông khoảng 2,99%. Năm 2024, 15 cơ quan, trong đó có Cục Kiểm soát Dịch bệnh Quốc gia (Trung Quốc), cùng ban hành phương án phòng chống. Phương án lấy tỷ lệ nhiễm trung bình ở các điểm giám sát năm 2018 đến 2022 làm mốc. Quảng Tây 8,75%, Cát Lâm 4,38%, Hắc Long Giang 3,16%, Quảng Đông 2,95%. Năm 2026, Trung tâm Đánh giá Rủi ro An toàn Thực phẩm Quốc gia (Trung Quốc) cảnh báo: các gia vị như rượu, giấm, mù tạt không diệt được sán lá gan một cách hiệu quả. Đông lạnh phải ở dưới âm 20℃, liên tục ít nhất 7 ngày. Đun nóng phải làm tâm thực phẩm đạt trên 70℃, giữ trên 10 phút. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế cũng ghi rõ, cá nước ngọt ướp muối, hun khói vẫn lây được. Về điều trị, xem một phân tích gộp năm 2022, tổng cộng 26 thử nghiệm, 3.340 người. Cách dùng praziquantel mà Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị là mỗi lần 25 mg cho mỗi kg cân nặng, ngày 3 lần, uống 2 ngày. Tỷ lệ khỏi dự đoán với Clonorchis sinensis là 98,5% (từ 85,4% đến 99,9%).

Mức bằng chứng

B

Ghi chú

Các con số nguy cơ ở trên đều đến từ nghiên cứu bệnh – chứng và theo dõi ghi chép, không có nhóm đối chứng chia ngẫu nhiên. Cũng chưa có nghiên cứu nào so sánh trực tiếp "xét nghiệm rồi điều trị" có bớt được ung thư đường mật không. Ung thư đường mật vốn hiếm gặp, nên dù số lần cao, nguy cơ tăng thêm trên mỗi người không lớn. Vì vậy mức bằng chứng cho B. Con số khoảng 4,8 lần là so người nhiễm với người không nhiễm, không phải cách làm này bớt được bao nhiêu bệnh, nên mức lợi ích theo nhận định xếp "vừa", giống cách xếp ở chương này mục 46 (bị mốc thì bỏ cả gói). CDC Quảng Đông (Trung Quốc) cho biết sán lá gan nhỏ sống được 20 đến 30 năm trong cơ thể người. Nhiễm nhẹ thường không có triệu chứng, nên người hay ăn gỏi cá đừng đợi thấy khó chịu mới đi khám. Xét nghiệm phân tìm trứng sán là cách chẩn đoán xác định; siêu âm, chụp CT, xét nghiệm máu chỉ hỗ trợ. Liều praziquantel phải do bác sĩ quyết theo cân nặng và mức nhiễm nặng nhẹ. Viện Phòng chống Bệnh ký sinh trùng (Trung Quốc) ghi rõ: ở vùng có bệnh ấu trùng sán lợn, trước khi dùng liều cao phải hỏi kỹ tiền sử bệnh. Chữa khỏi rồi lại ăn gỏi cá thì sẽ nhiễm lại. Dao, thớt cắt cá sống phải để riêng với đồ chín. Sashimi cá biển hay gặp loại ký sinh trùng khác như giun Anisakis. Trung tâm An toàn Thực phẩm Hồng Kông khuyên mua ở cửa hàng có giấy phép; người già, trẻ em, phụ nữ mang thai đừng ăn cá sống. Trẻ em nhiễm sẽ ảnh hưởng tới phát triển cơ thể. Viêm gan B, viêm gan C cũng hại gan, gây ung thư như vậy, xem chương 1 mục 14 (xét nghiệm 5 chỉ số viêm gan B) và chương 1 mục 45 (xét nghiệm kháng thể viêm gan C một lần). Người hưởng lợi của mục này chủ yếu là chính bạn và người nhà cùng ăn cơm.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 2

1. IARC Monographs Vol. 100B (2012) — "Chronic infection with Opisthorchis viverrini is carcinogenic to humans (Group 1)", tương tự với Clonorchis sinensis: ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK304354/
2. Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, tài liệu về sán lá gan nhỏ (dẫn tỷ lệ 6,8% tại Bình Định): nimpe.vn/userfiles/file/2024/TTLA%20TV.pdf.