Đừng đốt than, củi trong nhà để nấu ăn hay sưởi

Đốt than, củi, rơm trong nhà gây ra 2,9 triệu ca tử vong sớm mỗi năm trên thế giới, và phần lớn nạn nhân là phụ nữ nấu bếp và trẻ nhỏ. Bếp than tổ ong trong một bếp kín là nguồn bụi mịn lớn nhất mà chính bạn tạo ra trong ngày.

Chi phí

Đây là mục tốn tiền nhất trong nhóm bếp núc: đổi bếp than, bếp củi sang bếp gas hoặc bếp điện cần vốn ban đầu, và tiền nhiên liệu hằng tháng thường cao hơn củi nhặt được. Nhưng bếp từ đôi phổ thông chỉ vài triệu đồng, và tiền điện nấu ăn một tháng thường không chênh nhiều so với than.

Lợi ích

Số liệu của WHO (cập nhật 2024, dữ liệu năm 2021): khói từ việc đốt nhiên liệu rắn (củi, than, rơm, phân khô) và dầu hoả để nấu gây 2,9 triệu ca tử vong sớm mỗi năm, trong đó hơn 309.000 là trẻ dưới 5 tuổi; 2,1 tỷ người trên thế giới vẫn nấu bằng nhiên liệu này. Trong số tử vong đó: 32% do thiếu máu cục bộ cơ tim, 23% do đột quỵ, 21% do nhiễm trùng hô hấp dưới, 19% do bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, 6% do ung thư phổi. Việc đốt than trong nhà được IARC xếp vào nhóm 1 (gây ung thư phổi ở người), đốt sinh khối như củi, rơm được xếp nhóm 2A. Ô nhiễm không khí trong nhà làm gần gấp đôi nguy cơ viêm phổi ở trẻ nhỏ, và gây ra 44% số ca tử vong do viêm phổi ở trẻ dưới 5 tuổi.

Ghi chú

Ba tình huống rất Việt Nam, và cách xử lý khác nhau. Một là, bếp than tổ ong trong nhà hoặc trong sân kín: đây là trường hợp xấu nhất vì vừa thiếu oxy vừa tích khí — nếu chưa đổi được bếp thì tối thiểu nấu ở nơi thoáng, mở hết cửa, không đặt bếp sát chỗ ngủ, và tuyệt đối không đốt than trong phòng kín để sưởi (cả nước từng có ca tử vong cả nhà vì sưởi than). Hai là, bếp củi ở vùng cao, vùng khó khăn: cải thiện rẻ nhất là bếp cải tiến có ống khói dẫn khói ra ngoài mái, đắt hơn là bếp gas; quan trọng hơn cả là ống khói phải dẫn ra ngoài, vì bếp kín không ống khói còn tệ hơn bếp hở. Ba là, than hoa nướng trong nhà hàng, quán ăn, ban công chung cư: nếu bạn ngồi ăn trong phòng kín có bếp than, bạn đang hít khí CO và bụi mịn — chọn chỗ nướng ngoài trời, hoặc ngồi xa bếp và bật hút mùi. Máy hút mùi không xử lý khí CO, nên dùng máy vẫn không thay thế được việc đổi nhiên liệu.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Hộ gia đình ở nông thôn phải đổi bếp, cộng thêm tiền nhiên liệu, một năm vài trăm đến hơn một nghìn nhân dân tệ. Đổi một lần là xong, không tốn thời gian lâu dài. Người ở thành phố về cơ bản đã dùng điện hoặc gas.

Nói đơn giản

Người nấu ăn bằng than hoặc củi có khả năng tử vong trong cùng khoảng thời gian cao hơn khoảng một phần mười; sưởi ấm bằng than hoặc củi thì cao hơn khoảng 14%. Người đã chuyển sang điện hoặc gas có khả năng tử vong thấp hơn 13%–33% so với người vẫn đốt than hoặc củi.

Lợi ích

Ở Trung Quốc có một nghiên cứu theo dõi lâu dài về bệnh mạn tính, chỉ ghi chép, không chia nhóm, trên 271.000 người trưởng thành chưa mắc bệnh tim mạch. Người nấu ăn bằng nhiên liệu rắn như than, củi có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 11% so với người dùng điện hoặc gas (HR = 1,11). Người sưởi ấm bằng nhiên liệu rắn cao hơn khoảng 14% (HR = 1,14). Người đã chuyển từ nhiên liệu rắn sang nhiên liệu sạch, so với người vẫn còn đốt: phần nấu ăn thấp hơn khoảng 13% (HR = 0,87), phần sưởi ấm thấp hơn khoảng 33% (HR = 0,67). Bụi mịn PM2.5 ngoài trời là một khoản riêng. Gộp 104 nghiên cứu theo dõi lại để tính: nồng độ hít phải lâu dài cứ cao hơn 10 µg/m³ thì nguy cơ tử vong do nguyên nhân tự nhiên cao hơn khoảng 8% (RR = 1,08). Nguyên nhân tự nhiên là chết vì bệnh, không phải do tai nạn.

Mức bằng chứng

A

Ghi chú

Loại nghiên cứu này chỉ theo dõi ghi chép. Những nhà đã đổi nhiên liệu thường cũng khá giả hơn, con số "nguy cơ giảm còn 0,67 lần" có lẫn ảnh hưởng của điều kiện gia đình. Còn bụi mịn PM2.5 ngoài trời thì cá nhân làm được không nhiều, chỉ là chuyển nhà, đeo khẩu trang, dùng máy lọc không khí. Máy lọc không khí chưa có nghiên cứu nào lấy tỷ lệ tử vong làm kết cục, nên chương này không đưa ra con số.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 3

1. WHO (2024). Household air pollution and health, fact sheet: who.int/news-room/fact-sheets/detail/househol…
2. WHO Guidelines for indoor air quality: household fuel combustion (2014): who.int/publications/i/item/9789241548885
3. IARC Monographs Volume 95 (2010) — household combustion of coal (nhóm 1), biomass (nhóm 2A).