Nghi gãy xương thì đừng cử động chỗ đó nữa: đỡ cho yên, chườm lạnh không quá 20 phút, đừng tự nắn lại

Tay chân bị thương thì cứ coi là gãy xương trước, đứng được, cử động được cũng chưa loại trừ được. Giữ chỗ bị thương yên, lấy tay đỡ hoặc dùng ván cứng nẹp đúng tư thế đang có, mỗi lần chườm lạnh không quá 20 phút. Đừng tự nắn cho thẳng; xương đâm ra ngoài da thì cầm máu trước, đừng ấn xương vào. Phim X-quang có thể bỏ sót chỗ gãy; phim bình thường mà bác sĩ vẫn nghi gãy xương hoặc tổn thương dây chằng thì tái khám hoặc chụp cộng hưởng từ theo lời bác sĩ.

Chi phí

Không tốn tiền. Tìm một tấm ván cứng, tờ tạp chí cuộn lại hoặc quần áo để làm nẹp đỡ. Đồ lạnh thì lót một lớp vải rồi mới chườm.

Lợi ích

Liên đoàn Quốc tế các Hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ (IFRC) đã ra hướng dẫn sơ cứu quốc tế năm 2025. Trong đó viết "mọi vết thương ở tay chân đều nên được xử lý trước như có thể gãy xương". Còn viết "cách duy nhất để chẩn đoán chính xác gãy xương là chụp X-quang. Không chắc thì cứ xử lý như gãy xương". Mục đích của cố định là "hạn chế cử động và đau đến mức tối đa". Chườm lạnh "mỗi lần liên tục tối đa 20 phút, như vậy có thể giảm đau; lạnh lâu hơn thế có thể làm tổn thương da". "Khi gãy xương dài như xương đùi, riêng máu chảy từ chính xương đó đã có thể gây tử vong". Đau hoặc sưng rõ, có dấu hiệu sốc, gãy xương đùi hoặc chi nằm lệch rõ ràng thì phải gọi cấp cứu. Gãy xương bị gập thành góc thì phải cùng lúc thoả hai điều kiện mới cân nhắc nắn lại tại chỗ (nắn chỉnh). Một là "ở nơi hẻo lánh (hoặc điều kiện hạn chế), và phần chi phía dưới chỗ gập bị lạnh, trắng bệch, hoặc người sơ cứu không cố định được để di chuyển". Hai là người sơ cứu đã được huấn luyện. Gãy xương hở (xương gãy đâm thủng da) thì phải cầm máu, chống nhiễm trùng trước. Nhưng lần chụp X-quang đầu không thấy gãy không có nghĩa là không gãy. Viện Quốc gia về Y tế và Chất lượng Chăm sóc Anh (NICE) có một hướng dẫn về gãy vùng háng. Hướng dẫn viết: X-quang bình thường mà vẫn nghi gãy vùng háng thì "chụp cộng hưởng từ (MRI)". Không chụp được trong 24 giờ thì cân nhắc chụp CT. Hướng dẫn về gãy xương của NICE viết: nghi gãy xương thuyền ở cổ tay thì "sau khi khám lâm sàng kỹ, cân nhắc chụp cộng hưởng từ đầu tiên". Xương thuyền là một xương nhỏ ở cổ tay. Một tổng quan Cochrane viết: "phim X-quang ban đầu không loại trừ được gãy xương". Trong các nghiên cứu được gộp, ở những người X-quang bình thường mà bác sĩ vẫn nghi gãy xương thuyền, trung vị tỷ lệ thật sự bị gãy là 20%. Hội Điện quang Hoa Kỳ có một bộ tiêu chí chỉ định chẩn đoán hình ảnh cho chấn thương khớp gối. Bộ tiêu chí viết: X-quang không thấy gãy nhưng vẫn nghi gãy ẩn hoặc tổn thương bên trong khớp thì bước tiếp theo "thường là phù hợp" để chụp cộng hưởng từ. Bộ tiêu chí cũng viết cộng hưởng từ phát hiện gãy ẩn, tổn thương sụn chêm và dây chằng đều rất chính xác

Ghi chú

Mức B vì đây đều là cách làm được công nhận. Kéo nẹp cố định gãy xương đùi trước khi tới viện chỉ có một nghiên cứu xem lại bệnh án cũ đỡ lưng, độ tin cậy của bằng chứng rất thấp. Kết quả là trong 24 giờ truyền máu ít hơn, nằm viện ngắn hơn, còn khác biệt về tử vong và biến chứng nhỏ đến mức không nói được gì. Còn nắn lại (đưa xương về đúng chỗ) trước hay để nguyên tư thế mà cố định, thì hoàn toàn không tìm được bằng chứng. Có ba hiểu lầm hay gặp. Đứng được, đi được không có nghĩa là không gãy xương. Chỉ chườm lạnh, không chườm nóng, cũng đừng chườm nóng lạnh xen kẽ. Bong gân không phải "vận động cho giãn ra là khỏi", phải nghỉ trước. Xương chưa liền thì đừng hút thuốc, xem chương 2 mục 1 (bỏ thuốc lá). Đừng mong bổ sung thật nhiều canxi, uống nước hầm xương cho xương mau liền, xem chương 6 mục 30 (gãy xương rồi ồ ạt bổ sung canxi). Những điều cấm khi di chuyển người già bị ngã nghi gãy xương xem chương này mục 2. Bó bột hoặc nằm liệt giường rồi mà một bên chân sưng lên thì phải đề phòng huyết khối, xem chương này mục 11. Chữa xong có cần giám định thương tật, có cần làm giấy chứng nhận khuyết tật không, xem chương 24 mục 9, 10.

Nguồn · 5

1. International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2025). International First Aid, Resuscitation and Education Guidelines 2025, trang 301–302. ifrc.org/sites/default/files/2026-03/IFRC%20I…
2. National Institute for Health and Care Excellence (2011). Hip fracture: management. NICE guideline CG124, mục 1.1.1. nice.org.uk/guidance/cg124/chapter/Recommenda…
3. National Institute for Health and Care Excellence (2016). Fractures (non-complex): assessment and management. NICE guideline NG38, mục 1.2.3. nice.org.uk/guidance/ng38/chapter/Recommendat…
4. Mallee WH và cộng sự (2015). Computed tomography versus magnetic resonance imaging versus bone scintigraphy for clinically suspected scaphoid fractures in patients with negative plain radiographs. Cochrane Database of Systematic Reviews. doi.org/10.1002/14651858.CD010023.pub2
5. Taljanovic MS và cộng sự, Expert Panel on Musculoskeletal Imaging (2019). ACR Appropriateness Criteria: Acute Trauma to the Knee, Variant 3. American College of Radiology. acsearch.acr.org/docs/69419/Narrative/