Cứ hỏi thẳng người đang có vẻ không ổn: "Bạn có nghĩ đến chuyện tự tử không?" — hỏi không khiến họ muốn tự tử hơn

Nỗi sợ "hỏi sẽ gợi ý" không có cơ sở: thử nghiệm trên 2.342 học sinh cho thấy nhóm được hỏi không thấy khó chịu hơn, và số em nghĩ đến tự tử không tăng. Học sinh vốn có triệu chứng trầm cảm được hỏi lại thấy nhẹ hơn. Học sinh từng tự tử không thành được hỏi cũng ít nghĩ đến chuyện đó hơn.

Chi phí

Không mất tiền. Hỏi một câu, rồi ngồi nghe. Cái khó là mở miệng, vì nhiều người sợ hỏi là gợi ý cho họ.

Lợi ích

Thử nghiệm của Gould và cộng sự ở 6 trường trung học của bang New York, 2.342 học sinh được chia ngẫu nhiên theo lớp: một nhóm làm bảng hỏi có câu về tự tử, nhóm kia không. Ngay sau khi làm và 2 ngày sau, mức độ khó chịu của hai nhóm không khác nhau (P = 0,66 và P = 0,41). Sau 2 ngày, tỷ lệ nói mình đã từng nghĩ đến tự tử là 4,7% ở nhóm được hỏi và 3,9% ở nhóm không được hỏi, không có khác biệt (P = 0,49). Học sinh vốn có triệu chứng trầm cảm thì được hỏi lại đỡ khó chịu hơn (P = 0,01); học sinh từng tự tử không thành thì được hỏi lại ít nghĩ đến tự tử hơn (P = 0,02). Tổng quan của Polihronis và cộng sự năm 2022 rà 17 nghiên cứu và gộp 8 so sánh giữa "có hỏi" và "không hỏi": không có sự gia tăng đáng kể về ý nghĩ tự tử, hành vi tự tử, tự gây thương tích không nhằm chết, hay đau khổ tâm lý, cả ngay sau đó lẫn về sau; 8 nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng trong số này có nguy cơ sai lệch thấp hoặc không rõ. Tổng quan của Dazzi và cộng sự năm 2014 cũng kết luận không có nghiên cứu nào cho thấy hỏi làm tăng ý nghĩ tự tử.

Ghi chú

Vì sao xếp mức B: các nghiên cứu này chỉ chứng minh hỏi không gây hại, không có nghiên cứu nào tính được hỏi thì giảm bao nhiêu ca chết. Lợi ích xếp "nhỏ" cũng vì lý do đó — kết cục được đo là "ý nghĩ không tăng", không phải số người chết. Và một điểm phải nói rõ: trong các nghiên cứu, người ta hỏi bằng bảng hỏi và phỏng vấn nghiên cứu, không phải người nhà hỏi trực tiếp; chuyển sang hỏi mặt đối mặt là suy luận hợp lý nhưng vẫn là suy luận. Nếu hỏi và người đó nói có: đừng bỏ đi, ngồi lại với họ, gọi 1900 1267 hoặc 096.306.1414, và cất thuốc ngủ, thuốc trừ sâu ra khỏi tầm tay (xem mục 25). Nếu họ nói đã chuẩn bị phương tiện hoặc có ý định làm ngay: gọi 115 đưa đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi 113 nếu tình huống nguy hiểm tức thời. Ở Việt Nam chưa có luật riêng về sức khỏe tâm thần, nên việc điều trị chủ yếu dựa trên sự đồng ý của người bệnh hoặc của người giám hộ; vì vậy cách hiệu quả nhất vẫn là đi cùng họ đến khoa tâm thần của bệnh viện tỉnh hoặc bệnh viện đa khoa, chứ không phải tranh cãi xem ai đúng. Câu nên hỏi rất cụ thể, đừng vòng vo: "Dạo này bạn có nghĩ đến chuyện tự tử không?" — hỏi thẳng thì người ta dễ nói thật hơn là hỏi "bạn có ổn không". Khoảng thời gian từ ý nghĩ đến hành động ở gần một nửa số người chỉ khoảng 10 phút (mục 32), nên việc ở bên họ ngay lúc đó quan trọng hơn mọi lời khuyên.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền. Hỏi một câu, rồi dành chút thời gian nghe người đó nói. Cái khó là mở lời; nhiều người sợ hỏi ra lại gợi ý nghĩ đó lên.

Nói đơn giản

Nỗi sợ "nhắc tới tự tử là gợi ý nghĩ đó lên" không được thấy trong nghiên cứu. Thêm câu hỏi về tự tử vào bảng hỏi cho học sinh trung học, người được hỏi không khó chịu hơn, người muốn tự tử cũng không nhiều lên. Những em vốn đã có triệu chứng trầm cảm được hỏi thì lại đỡ khó chịu hơn, những em từng tự tử không thành thì lại ít muốn tự tử hơn.

Lợi ích

2.342 học sinh ở 6 trường trung học phổ thông bang New York được chia ngẫu nhiên theo lớp thành hai nhóm. Bảng hỏi của một nhóm có câu hỏi về tự tử, nhóm kia không có. Ngay khi làm xong bảng hỏi và 2 ngày sau, mức khó chịu của hai nhóm đều không khác nhau (P = 0,66 và P = 0,41; P lớn hơn 0,05 là không thấy khác biệt). 2 ngày sau, tỷ lệ nói mình từng nghĩ tới tự tử ở nhóm được hỏi là 4,7%, nhóm không được hỏi là 3,9%, không thấy khác biệt (P = 0,49). Học sinh vốn có triệu chứng trầm cảm được hỏi thì lại đỡ khó chịu hơn (P = 0,01). Học sinh từng tự tử không thành được hỏi thì lại ít muốn tự tử hơn (P = 0,02). Năm 2022, một phân tích gộp đánh giá 17 nghiên cứu, gộp 8 nghiên cứu có so sánh "có hỏi" với "không hỏi". Sau khi hỏi, ý nghĩ tự tử và hành vi tự tử ngay lúc đó và về sau, tự làm hại bản thân không nhằm chết, đau khổ tâm lý, đều không tăng có ý nghĩa thống kê. Bằng chứng cứng nhất là 8 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, nguy cơ sai lệch thấp hoặc chưa rõ. Một tổng quan tài liệu khác năm 2014 cũng viết: không có nghiên cứu nào thấy hỏi xong thì ý nghĩ tự tử tăng có ý nghĩa

Mức bằng chứng

B

Ghi chú

Xếp B vì: các nghiên cứu này chỉ chứng minh hỏi không gây hại, chưa có nghiên cứu nào tính hỏi thì bớt được bao nhiêu ca chết do tự tử. Mức lợi ích đặt là nhỏ cũng vì không có con số tử vong, chỉ có kết cục thay thế là "ý nghĩ không nhiều lên". Cách hỏi trong nghiên cứu phần lớn là bảng hỏi và phỏng vấn nghiên cứu, không phải người nhà bạn bè hỏi trực tiếp; áp sang hỏi trực tiếp là suy luận. Hỏi ra mà người đó đúng là có nghĩ tới, thì đừng bỏ đi, ở bên họ gọi 12356, dời thuốc và thuốc trừ sâu ra xa, xem chương 1 mục 25 (có ý nghĩ tự tử thì gọi 12356). Người đó nói sẽ kéo theo người khác, hoặc đã chuẩn bị sẵn phương tiện, thì người thân gần có thể đưa thẳng đi viện, cũng có thể báo 110. Cách làm xem chương 8 mục 15 (người thân gần có thể đưa thẳng đi khám). Từ lúc ý nghĩ nhen lên tới lúc ra tay, gần một nửa không quá 10 phút, xem chương 1 mục 32 (ý nghĩ tự tử vừa nhen lên thì nói ngay với một người bên cạnh). Người được lợi chủ yếu là vợ hoặc chồng và người thân trực hệ; với bạn bè, đồng nghiệp cũng có thể hỏi như vậy.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 3

1. Gould MS, Marrocco FA, Kleinman M, Thomas JG, Mostkoff K, Cote J, Davies M (2005). Evaluating iatrogenic risk of youth suicide screening programs: a randomized controlled trial. JAMA 293(13):1635-1643. doi.org/10.1001/jama.293.13.1635
2. Polihronis C, Cloutier P, Kaur J, Skinner R, Cappelli M (2022). What's the harm in asking? A systematic review and meta-analysis on the risks of asking about suicide-related behaviors and self-harm with quality appraisal. Archives of Suicide Research 26(2):325-347. doi.org/10.1080/13811118.2020.1793857
3. Dazzi T, Gribble R, Wessely S, Fear NT (2014). Does asking about suicide and related behaviours induce suicidal ideation? What is the evidence? Psychological Medicine 44(16):3361-3363. doi.org/10.1017/S0033291714001299 Về cưỡng chế: Việt Nam chưa có luật riêng về sức khoẻ tâm thần, nhưng lĩnh vực này đã được điều chỉnh rải rác; đáng chú ý là Điều 49 Bộ luật Hình sự 100/2015/QH13 (bắt buộc chữa bệnh) đã được sửa bởi khoản 2 Điều 1 Luật 86/2025/QH15, hiệu lực 1/7/2025 — chỉ áp dụng theo quyết định của Viện kiểm sát hoặc Toà án trên cơ sở kết luận giám định, không phải cứ có chẩn đoán bệnh tâm thần là bị cưỡng chế điều trị. vbpl.vn/FileData/TW/Lists/vbpq/Attachments/17…