Từ 45 tuổi, nếu có yếu tố nguy cơ ung thư dạ dày hoặc thực quản thì đi nội soi một lần

Ở 6 vùng có tỷ lệ ung thư cao của Trung Quốc, theo dõi 637.500 người 40-69 tuổi: Nhóm đã nội soi dạ dày một lần có tỷ lệ tử vong do ung thư đường tiêu hoá trên thấp hơn khoảng 57%; tính theo "được mời đi khám" chỉ còn 31%. Ở Hàn Quốc, người đã nội soi chết vì ung thư dạ dày ít hơn khoảng 47%.

Chi phí

Nội soi dạ dày không gây mê khoảng 700.000 đến 1.200.000 đồng (Bệnh viện Đại học Y Hà Nội niêm yết 800.000 đồng); gây mê khoảng 1.500.000 đến 2.500.000 đồng, có nơi tới 4.000.000 đồng. Phải đi lúc đói, mất khoảng nửa ngày; nếu chọn gây mê thì phải có người đưa về.

Lợi ích

Nghiên cứu đoàn hệ của Chen và cộng sự ở 6 vùng có tỷ lệ ung thư cao của Trung Quốc, 637.500 người 40 đến 69 tuổi: người đã nội soi một lần có tử vong do ung thư đường tiêu hoá trên thấp hơn khoảng 57% (RR 0,43; khoảng tin cậy 95%: 0,40 đến 0,47) và mắc bệnh thấp hơn khoảng 23% (RR 0,77); tính theo "được mời tham gia" thì tử vong thấp hơn khoảng 31% (RR 0,69; 0,66 đến 0,72), vì chỉ 33,53% người được mời đi khám thật. Chương trình sàng lọc quốc gia Hàn Quốc: người đã nội soi dạ dày có tử vong do ung thư dạ dày thấp hơn khoảng 47% (OR 0,53; 0,51 đến 0,56), còn nhóm chụp baryt không cho thấy khác biệt về tỷ lệ tử vong (OR 0,98). Phân tích gộp 10 nghiên cứu ở châu Á: nội soi gắn với tử vong do ung thư dạ dày thấp hơn khoảng 40% (RR 0,60; 0,49 đến 0,73). Thử nghiệm ESECC chia ngẫu nhiên theo thôn ở miền bắc Trung Quốc, 33.800 người 45 đến 69 tuổi, theo dõi 9 năm: nhóm được mời nội soi có tử vong do ung thư thực quản thấp hơn khoảng 18% (HR 0,82; 0,53 đến 1,26) và mắc bệnh thấp hơn khoảng 19% (HR 0,81; 0,60 đến 1,09) — cả hai đều còn nằm trong phạm vi sai số. Phân tích gộp năm 2023 của Hibino và cộng sự đã hiệu chỉnh thiên lệch "người đi khám vốn khoẻ hơn": nếu chỉ tính người thật sự đi nội soi thì tử vong do ung thư dạ dày thấp hơn khoảng 48% (RR 0,52; 0,39 đến 0,79); nhưng nếu tính cả chương trình, tức chia cho tất cả người được mời, thì chỉ còn RR 0,94 (0,71 đến 1,28) — không thấy hiệu quả. Ở Việt Nam, theo ước tính GLOBOCAN 2024, ung thư dạ dày có 12.373 ca mới và 10.280 ca tử vong; ung thư thực quản xếp sau đó.

Ghi chú

Đây là mục có tranh luận, và đây là chỗ dễ đọc quá lợi ích: phần lớn bằng chứng về giảm tử vong đến từ việc so người tự đi khám với người không đi, mà người đi khám vốn quan tâm sức khoẻ hơn, nên lợi ích bị thổi lên. Phân tích gộp 2023 đánh giá nguy cơ sai lệch của các nghiên cứu này là trung bình đến nghiêm trọng, và khi tính theo cả chương trình thì không còn thấy hiệu quả (RR 0,94). Vì vậy đừng đọc mục này thành "đi nội soi là giảm một nửa nguy cơ chết". Ở Việt Nam chưa có chương trình sàng lọc ung thư dạ dày bằng nội soi, và cách xác định "vùng có tỷ lệ cao" của Trung Quốc (nam ≥20/100.000, nữ ≥10/100.000 với dạ dày) không áp dụng trực tiếp được. Vì thế sách dùng chỉ định theo cá nhân thay vì theo vùng: từ 45 tuổi và có một trong các yếu tố — bố mẹ, anh chị em hoặc con từng bị ung thư dạ dày/thực quản; nhiễm H. pylori; hút thuốc, uống rượu nhiều, ăn mặn và ăn nhiều đồ muối, ăn/uống đồ quá nóng; đã có viêm teo dạ dày, loét dạ dày, polyp dạ dày, Barrett thực quản, viêm thực quản trào ngược; hoặc khó tiêu kéo dài không rõ nguyên nhân. Tác hại của nội soi: chẩn đoán quá mức (tìm ra ung thư mà cả đời không gây triệu chứng), dương tính giả, bỏ sót, và các tai biến như chảy máu, thủng, tai biến tim phổi, viêm phổi do hít. Ai không chịu được nội soi thường thì làm dưới gây mê. Nội soi không thay thế việc diệt H. pylori và ngược lại — xem mục 23; người nhiễm H. pylori đương nhiên thuộc nhóm nguy cơ. Chụp baryt, xét nghiệm pepsinogen đơn thuần, xét nghiệm chất chỉ điểm u và PET không được dùng để sàng lọc. Nếu đã nuốt nghẹn, nôn ra máu, đi cầu phân đen hoặc sụt cân thì đó là đi khám bệnh chứ không phải sàng lọc — đi ngay.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Nội soi dạ dày thường vài trăm nhân dân tệ, nội soi không đau (có gây mê) cộng thêm vài trăm nhân dân tệ, giá mỗi nơi một khác. Phải nhịn đói khi đi, trước sau mất nửa ngày. Chọn nội soi không đau thì phải có người đi cùng. Chỗ khó chịu là mấy phút ống đi qua cổ họng.

Nói đơn giản

Người trên 45 tuổi thuộc nhóm nguy cơ cao ung thư dạ dày, ung thư thực quản, đã nội soi dạ dày thì khả năng chết vì hai loại ung thư này thấp hơn khoảng một nửa. Nhưng người chủ động đi khám vốn đã chú ý sức khoẻ hơn, con số này sẽ bị phóng đại. So bằng cách chặt chẽ nhất thì tử vong do ung thư thực quản chỉ thấp hơn khoảng hai phần mười, còn nằm trong phạm vi sai số. Người không thuộc nhóm nguy cơ cao thì hướng dẫn không khuyến nghị tầm soát.

Lợi ích

Phương án năm 2024 của Uỷ ban Y tế Quốc gia (Trung Quốc) xác định nhóm nguy cơ cao như sau. Trước hết phải đủ 45 tuổi, rồi thoả một trong các điều dưới đây. Một là sống ở huyện có nhiều người mắc ung thư dạ dày hoặc ung thư thực quản. Ung thư dạ dày tính khi tỷ lệ mắc chuẩn hoá theo tuổi vượt 20 ca trên 100.000 người, ung thư thực quản tính khi vượt 15 ca. Hai là bố mẹ, con cái, anh chị em ruột từng mắc loại ung thư này. Ba là xét nghiệm vi khuẩn HP (Helicobacter pylori) dương tính; điều này chỉ tính cho ung thư dạ dày. Bốn là hút thuốc, uống rượu nhiều, ăn mặn, thích ăn đồ muối; ung thư thực quản còn thêm thích ăn đồ nóng. Năm là từng mắc các bệnh như viêm teo dạ dày, loét dạ dày, polyp dạ dày, thực quản Barrett, viêm thực quản trào ngược. Tuổi tầm soát thường từ 45 đến 74, ưu tiên nội soi dạ dày, về nguyên tắc 5 năm làm một lần. Hướng dẫn quốc gia năm 2022 nói rõ không khuyến nghị người ngoài nhóm nguy cơ cao tầm soát ung thư dạ dày. Ở 6 vùng có nhiều người mắc tại Trung Quốc có một nghiên cứu theo dõi khoảng 637.500 người 40 đến 69 tuổi. So người đã nội soi dạ dày một lần với người không được mời, nguy cơ chết vì ung thư đường tiêu hoá trên thấp hơn khoảng 57%. Số gốc RR = 0,43, khoảng tin cậy 95% từ 0,40 đến 0,47. Tỷ lệ mắc ung thư đường tiêu hoá trên thấp hơn khoảng 23% (RR = 0,77). Trong số người được mời chỉ 33,53% thật sự đi làm. Tính cả mọi người được mời, tử vong thấp hơn khoảng 31% (RR = 0,69, khoảng tin cậy 95% từ 0,66 đến 0,72). Một nghiên cứu khác làm ở các thôn có nhiều người mắc ung thư thực quản, không phân nhóm ngẫu nhiên, theo dõi 10 năm. Tử vong tích luỹ do ung thư biểu mô vảy thực quản ở nhóm tầm soát là 3,35%, nhóm đối chứng là 5,05%. Trong chương trình tầm soát quốc gia của Hàn Quốc, người đã nội soi dạ dày có khả năng chết vì ung thư dạ dày thấp hơn khoảng 47%. Số gốc OR = 0,53, khoảng tin cậy 95% từ 0,51 đến 0,56. Người chụp X quang có uống thuốc cản quang thì không thấy khác biệt (OR = 0,98). Nội soi càng nhiều lần, nguy cơ càng thấp. Gộp 10 nghiên cứu ở châu Á, người đã nội soi dạ dày có tử vong do ung thư dạ dày thấp hơn khoảng 40%. Số gốc RR = 0,60, khoảng tin cậy 95% từ 0,49 đến 0,73. Số người mắc ung thư dạ dày không thấy thay đổi. Ở miền bắc Trung Quốc có một thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên theo thôn, nhận 33.800 người 45 đến 69 tuổi, theo dõi 9 năm. Người được chia vào nhóm tầm soát có tử vong do ung thư thực quản thấp hơn khoảng 18% (HR = 0,82, khoảng tin cậy 95% từ 0,53 đến 1,26), còn nằm trong phạm vi sai số. Tỷ lệ mắc thấp hơn khoảng 19% (HR = 0,81, khoảng tin cậy 95% từ 0,60 đến 1,09), cũng không có ý nghĩa thống kê. Năm 2023, một phân tích gộp đã hiệu chỉnh sai lệch "người chủ động đi khám vốn khoẻ hơn". Người thật sự đi nội soi có tử vong do ung thư dạ dày thấp hơn khoảng 48% (RR = 0,52, khoảng tin cậy từ 0,39 đến 0,79). Tính theo cả chương trình tầm soát thì chỉ còn RR = 0,94 (khoảng tin cậy từ 0,71 đến 1,28), không thấy hiệu quả (Trung Quốc / Hàn Quốc / châu Á)

Mức bằng chứng

A

Ghi chú

Còn tranh cãi. Bằng chứng nội soi dạ dày giảm tử vong phần lớn là so người tự nguyện đi khám với người không đi. Người đi khám vốn chú ý sức khoẻ hơn, lợi ích sẽ bị tính lớn lên. Phân tích gộp năm 2023 đánh giá nguy cơ sai lệch của các nghiên cứu này là từ trung bình đến nghiêm trọng. Thử nghiệm ung thư thực quản phân nhóm theo thôn, chênh lệch tử vong sau 9 năm vẫn nằm trong phạm vi sai số. Tác hại mà hướng dẫn năm 2022 liệt kê có chẩn đoán quá mức, dương tính giả và bỏ sót, còn có chảy máu, thủng, tai biến tim phổi, viêm phổi hít và nhiễm trùng. Chẩn đoán quá mức là phát hiện những ung thư cả đời không phát bệnh. Người không chịu được nội soi thường thì phương án ghi rõ có thể làm dưới gây mê hoặc an thần. Người trên 45 tuổi dương tính với vi khuẩn HP tự thân đã thuộc nhóm nguy cơ cao ung thư dạ dày. Diệt vi khuẩn xem chương 1 mục 23 (xét nghiệm vi khuẩn HP, dương tính thì diệt), nhưng diệt vi khuẩn không thay được nội soi, cả hai đều phải làm. Chụp X quang có thuốc cản quang, chỉ xét nghiệm pepsinogen, chỉ dấu ung thư và chụp PET, phương án đều không khuyến nghị dùng để tầm soát. Gói chỉ dấu ung thư xem chương 6 mục 7 (chụp PET-CT toàn thân và gói chỉ dấu ung thư). Phát hiện viêm teo dạ dày, dị sản ruột, tân sinh trong biểu mô thì phải tái khám dày hơn, theo lời bác sĩ. Huyện mình ở có thuộc vùng nhiều người mắc hay không, có thể hỏi trung tâm kiểm soát bệnh tật địa phương hoặc bệnh viện huyện. Đã nuốt nghẹn, nôn ra máu, đi ngoài phân đen thì đó là đi khám bệnh, không phải tầm soát, xem chương 34 mục 6 (nuốt nghẹn, nôn ra máu, phân đen thì đến thẳng bệnh viện). Người thích uống trà nóng xem chương 2 mục 30 (đồ nóng để nguội bớt rồi hãy uống). Người được lợi chủ yếu là chính bạn, và cả bố mẹ bạn.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 6

1. Chen R, Liu Y, Song G và cộng sự (2021). Effectiveness of one-time endoscopic screening programme in prevention of upper gastrointestinal cancer in China: a multicentre population-based cohort study. Gut 70(2):251-260: RR 0,43 (0,40-0,47) cho tử vong; RR 0,77 cho mắc bệnh; 33,53% người được mời đi khám; RR 0,69 (0,66-0,72) tính theo mời. doi.org/10.1136/gutjnl-2019-320200
2. Jun JK, Choi KS, Lee HY và cộng sự (2017). Effectiveness of the Korean National Cancer Screening Program in Reducing Gastric Cancer Mortality. Gastroenterology 152(6):1319-1328: OR 0,53 (0,51-0,56) cho nội soi; OR 0,98 cho baryt. doi.org/10.1053/j.gastro.2017.01.029
3. Zhang X, Li M, Chen S và cộng sự (2018). Endoscopic Screening in Asian Countries Is Associated With Reduced Gastric Cancer Mortality. Gastroenterology 155(2):347-354: RR 0,60 (0,49-0,73). doi.org/10.1053/j.gastro.2018.04.026
4. Liu M, Yang W, Guo C và cộng sự (2024). Effectiveness of Endoscopic Screening on Esophageal Cancer Incidence and Mortality: A 9-Year Report of the ESECC Randomized Trial. Journal of Clinical Oncology 42(14):1655-1664: HR 0,82 (0,53-1,26) và 0,81 (0,60-1,09). doi.org/10.1200/JCO.23.01284
5. Hibino M, Hamashima C, Iwata M, Terasawa T (2023). Radiographic and endoscopic screening to reduce gastric cancer mortality: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Regional Health - Western Pacific 35:100741: RR 0,52 (0,39-0,79) cho người thật sự đi khám; RR 0,94 (0,71-1,28) cho cả chương trình. doi.org/10.1016/j.lanwpc.2023.100741
6. Bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới TP.HCM, "Nhiễm Helicobacter pylori - chẩn đoán và điều trị": người khó tiêu chưa rõ nguyên nhân từ 35 tuổi (nữ) hoặc 40 tuổi (nam), hoặc có triệu chứng báo động, nên được nội soi tiêu hoá trên. bvbnd.vn/nhiem-helicobacter-pylori-chan-doan-…