Đừng coi "cứu được là xong": sau ngộ độc thuốc trừ sâu hay khí CO, giữ được mạng chưa chắc giữ được phổi và não

Paraquat không có thuốc giải: 43,2% trong 257 ca ở Bangladesh chết, vì chất này bị bơm chủ động vào phổi gây xơ phổi. Ngộ độc CO cứu sống được vẫn còn di chứng nhận thức ở 46,1% người thở oxy thường, 25,0% ở nhóm oxy cao áp. Việt Nam cấm paraquat từ 8/2/2019.

Chi phí

Không mất tiền để biết điều này trước.

Lợi ích

Tổng quan của Gawarammana và Buckley: ngộ độc paraquat có tỷ lệ tử vong rất cao vì độc tính mạnh và không có thuốc điều trị đặc hiệu; chất này được vận chuyển chủ động ngược chiều nồng độ vào mô phổi, gây viêm phổi rồi xơ phổi, đồng thời gây tổn thương thận và gan. Tổng quan kết luận: không nên rửa dạ dày; chạy thận nhân tạo và lọc máu hấp phụ khó có khả năng thay đổi diễn tiến; bằng chứng về corticoid và thuốc ức chế miễn dịch rất yếu; và "tỷ lệ tử vong ở tất cả các trung tâm đều rất cao, dù cách điều trị khác nhau nhiều". Nghiên cứu của Chowdhury và cộng sự tại 10 bệnh viện tuyến ba ở Bangladesh, 2013 đến 2024: 1.420 ca ngộ độc, trong đó 257 ca phân tích được, tử vong 43,2%; biểu hiện hay gặp là phù chân do suy thận cấp 71,2%, nôn 65,8%, đau bụng 58,0%. Với ngộ độc khí CO, thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên của Weaver và cộng sự, mỗi nhóm 76 người: di chứng nhận thức sau 6 tuần là 19/76 (25,0%) ở nhóm oxy cao áp và 35/76 (46,1%) ở nhóm oxy thường (P=0,007; sau khi hiệu chỉnh OR 0,45; khoảng tin cậy 95%: 0,22 đến 0,92). Một nghiên cứu theo dõi 73 ca: 30% có di chứng nhận thức, 12% có hình ảnh tăng tín hiệu chất trắng trên phim não.

Pháp luật Việt Nam

Mốc thời gian cụ thể theo Điều 2 Quyết định 278/QĐ-BNN-BVTV ngày 8/2/2017: chỉ được sản xuất, nhập khẩu tối đa 1 năm và buôn bán, sử dụng tối đa 2 năm kể từ ngày quyết định có hiệu lực, tức chấm dứt sử dụng từ 8/2/2019.

Ghi chú

Vì sao xếp mức B: các nghiên cứu này làm trên người bị ngộ độc nói chung, không phải một nhóm người tự tử, và thử nghiệm CO có cả người bị ngộ độc do tai nạn. Vì vậy các tỷ lệ trên không phải "xác suất hậu quả của một vụ tự tử". Điều chắc chắn duy nhất là: không có cách nào bảo đảm không để lại di chứng. Ở Việt Nam, paraquat đã bị loại khỏi danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng từ 2017 và chấm dứt hẳn việc buôn bán, sử dụng từ 8/2/2019, nhưng thuốc nhập lậu và thuốc tồn trong nhà dân vẫn còn — nên nếu nhà có chai thuốc diệt cỏ cũ, hãy đổ bỏ đúng quy định ngay. Với khí CO: ở miền Bắc, ngộ độc CO hay xảy ra khi đốt than tổ ong, than củi để sưởi trong phòng kín, hoặc chạy máy phát điện trong nhà hay trong gara; nếu phát hiện người bất tỉnh trong phòng có than, phải mở tung cửa, đưa nạn nhân ra ngoài và gọi 115, không đứng trong phòng để cứu. Khi đưa được đến bệnh viện, hãy hỏi nơi đó có buồng oxy cao áp hay không, vì không phải bệnh viện nào cũng có; ở Việt Nam một số cơ sở có oxy cao áp như Bạch Mai, Chợ Rẫy, Viện Y học biển Hải Phòng, nhưng phải gọi trước vì giường có hạn. Nếu đã uống thuốc trừ sâu hoặc thuốc ngủ, không tự gây nôn, mang theo vỏ chai hoặc hộp thuốc đến cơ sở y tế gần nhất. Sách này không so sánh mức độ nguy hiểm giữa các cách và không mô tả cách làm nào.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền. Chỉ cần biết trước chuyện này.

Nói đơn giản

Paraquat không có thuốc giải hữu hiệu; trong một nhóm bệnh nhân ở Bangladesh, hơn bốn phần mười không cứu được. Nó làm phổi viêm rồi xơ cứng dần, thận và gan cũng tổn thương theo. Người ngộ độc khí than được cứu sống mà chỉ thở oxy thường, sau sáu tuần gần một nửa trí não không được như trước; người được thở oxy cao áp vẫn còn một phần tư.

Lợi ích

Một tổng quan hệ thống về ngộ độc paraquat: tỷ lệ tử vong cực cao, vì bản thân chất này rất độc, lại thiếu cách điều trị hiệu quả. Nó bị chủ động vận chuyển vào mô phổi ngược chiều chênh lệch nồng độ (tên chuyên môn là hấp thu chủ động ngược gradient nồng độ), kết quả là viêm phổi và xơ phổi. Nó còn gây tổn thương thận và tổn thương gan. Tổng quan ghi rõ: không nên rửa dạ dày. Lọc máu và hấp phụ máu khó làm thay đổi diễn biến lâm sàng. Bằng chứng về hiệu quả của corticoid và thuốc ức chế miễn dịch rất yếu. Tổng quan còn viết một câu: "tỷ lệ tử vong ở mọi trung tâm đều rất cao, dù cách điều trị khác nhau rất nhiều". 10 bệnh viện tuyến ba ở Bangladesh từ 2013 đến 2024 tiếp nhận 1.420 ca, trong đó 257 ca phân tích được: tỷ lệ tử vong 43,2%. Biểu hiện hay gặp là phù chân do suy thận cấp 71,2%, nôn 65,8%, đau bụng 58,0%. Thử nghiệm về ngộ độc khí CO cấp là thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi, mỗi nhóm 76 người. Cả bác sĩ lẫn bệnh nhân đều không biết ai vào nhóm nào. Ở tuần thứ sáu, số người còn di chứng nhận thức: nhóm oxy cao áp 19/76 (25,0%). Nhóm oxy áp suất thường 35/76 (46,1%), P = 0,007. Hiệu chỉnh các yếu tố khác xong thì OR = 0,45 (khoảng tin cậy 95% từ 0,22 đến 0,92). Một nghiên cứu khác theo dõi liên tiếp 73 ca: 30% có di chứng nhận thức, 12% có tăng tín hiệu chất trắng não. Từ ngày 1/7/2014, Trung Quốc huỷ đăng ký và giấy phép sản xuất paraquat dạng dung dịch, ngừng sản xuất. Từ ngày 1/7/2016, dạng dung dịch ngừng bán và ngừng sử dụng trong nước. Từ ngày 26/9/2020, cấm bán, cấm dùng dạng keo hoà tan trong lãnh thổ Trung Quốc. Văn bản ghi rõ lý do trực tiếp để siết quản lý là "các vụ uống paraquat tự tử xảy ra thường xuyên"

Mức bằng chứng

B

Ghi chú

Xếp B vì: đối tượng của mấy nghiên cứu này là bệnh nhân ngộ độc, không riêng nhóm tự tử không thành; thử nghiệm về khí CO còn gồm cả người ngộ độc do tai nạn. Vì vậy các tỷ lệ di chứng ở trên không thể dùng thẳng làm "xác suất hậu quả của người tự tử không thành". Điều chắc chắn duy nhất: không có cách nào bảo đảm không để lại di chứng. Xử trí tại chỗ khi ngộ độc khí CO xem chương 13 mục 19. Uống nhầm thuốc trừ sâu, thuốc thì đừng gây nôn, mang theo chai lọ đi viện, xem chương 13 mục 20. Trong nhà không tích trữ thuốc trừ sâu và thuốc ngủ xem chương 1 mục 25. Sách này không so sánh tỷ lệ tử vong của các cách khác nhau, cũng không viết bất kỳ cách làm cụ thể nào

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 6

1. Gawarammana IB, Buckley NA (2011). Medical management of paraquat ingestion. British Journal of Clinical Pharmacology 72(5):745-757. doi.org/10.1111/j.1365-2125.2011.04026.x
2. Chowdhury FR và cộng sự (2026). Clinical and Laboratory Profile of Paraquat Poisoning: A Toxicological Crisis in Bangladesh. American Journal of Tropical Medicine and Hygiene 115:176-182. doi.org/10.4269/ajtmh.25-0719
3. Weaver LK, Hopkins RO, Chan KJ và cộng sự (2002). Hyperbaric oxygen for acute carbon monoxide poisoning. New England Journal of Medicine 347(14):1057-1067. doi.org/10.1056/NEJMoa013121
4. Parkinson RB, Hopkins RO, Cleavinger HB và cộng sự (2002). White matter hyperintensities and neuropsychological outcome following carbon monoxide poisoning. Neurology 58(10):1525-1532. doi.org/10.1212/wnl.58.10.1525
5. Quyết định 278/QĐ-BNN-BVTV ngày 8/2/2017 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về loại bỏ thuốc bảo vệ thực vật chứa hoạt chất 2,4-D và paraquat ra khỏi danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam: chỉ cho sản xuất, nhập khẩu tối đa 1 năm và buôn bán, sử dụng tối đa 2 năm kể từ ngày ký, tức chấm dứt việc sử dụng từ ngày 8/2/2019. ppd.gov.vn/chi-dao-dieu-hanh-173/quyet-dinh-2…
6. Quyết định 278/QĐ-BNN-BVTV (bản PDF để đối chiếu): vietnamtradeportal.gov.vn/kcfinder/upload/fil…