Không nhặt, không tháo, không bán những khối kim loại không rõ nguồn gốc; thấy biểu tượng ba lá phóng xạ thì tránh xa

Tia phóng xạ không nhìn thấy, nguồn phóng xạ là khối kim loại kín, nên "trông bình thường" không nói lên gì. Gặp rất khó, nhưng hậu quả lớn: năm 1987 ở Goiânia (Brazil), tháo máy xạ trị bỏ hoang làm 249 người nhiễm, 4 người chết. Ở Việt Nam, năm 2015 một nguồn coban-60 thất lạc ở Vũng Tàu.

Chi phí

Không mất tiền. Thấy khối trụ kim loại, hộp chì, bộ phận tháo từ máy lạ thì đi vòng, không nhặt, không tháo, không bỏ vào túi.

Lợi ích

Nguồn phóng xạ là vật liệu phóng xạ dạng rắn được đóng kín vĩnh viễn trong vỏ hoặc có lớp bọc kín, dùng trong máy đo mức công nghiệp, máy chụp gamma công nghiệp và dao gamma trong bệnh viện. Với nguồn loại III, tiếp xúc vài giờ khi không có che chắn có thể gây tổn thương vĩnh viễn, tiếp xúc vài ngày đến vài tuần có thể gây tử vong. Để giảm tác hại của bức xạ từ nguồn bên ngoài cơ thể, có ba cách: giảm thời gian, tăng khoảng cách, thêm che chắn; tia gamma xuyên mạnh, phải có tường bê tông dày hoặc chì mới chặn được, còn túi vải hay túi nilon thì không. Sự cố Goiânia năm 1987: máy xạ trị bỏ hoang của một phòng khám bị tháo, nguồn xêzi-137 hoạt độ 50,8 TBq bị lấy ra và vỏ bọc bị làm vỡ; khoảng 112.000 người được kiểm tra, 249 người bị nhiễm bẩn, trong đó 129 người nhiễm trung bình đến nặng, 50 người cần theo dõi y tế sát, và 4 người chết. Ở Việt Nam, tháng 4/2015, một nguồn coban-60 bị thất lạc ở Vũng Tàu; nguồn có vỏ kim loại nên dễ lẫn với phế liệu và có thể bị cầm trên tay mà không ai biết, khiến cơ quan chức năng phải rà soát các cơ sở phế liệu, cơ sở nấu chì và nhà máy sắt.

Pháp luật Việt Nam

Ở Việt Nam, mọi nguồn phóng xạ đều phải được cấp phép và khai báo; nếu một cơ sở nhận phế liệu có máy dò phóng xạ báo động thì đừng tự xử lý, hãy gọi cơ quan chức năng.

Ghi chú

Nếu thật sự gặp: tránh xa, ghi nhớ vị trí, không di chuyển vật đó, gọi 113 và báo cho chính quyền xã/phường hoặc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh — đây là cơ quan quản lý an toàn bức xạ ở địa phương, cùng với Cục An toàn bức xạ và hạt nhân. Điều duy nhất một người bình thường làm được là tăng khoảng cách và giảm thời gian, túi nilon, quần áo, hay túi xách không chặn được tia gamma. Máy X-quang và máy CT trong bệnh viện không chứa nguồn phóng xạ — chúng tạo tia X khi bóng phát được cấp điện, nên khi tắt máy là hết; cái nguy hiểm là nguồn phóng xạ kín nằm trong máy đo mức, máy chụp gamma công nghiệp và dao gamma, vì nó phóng xạ liên tục và không tắt được. Đừng cố nhận diện đó là nguồn phóng xạ hay không: bộ phận máy móc không rõ lai lịch thì cứ để nguyên, không tháo, không bán, không mang về nhà. Người dễ gặp nhất là người làm nghề phế liệu, tháo dỡ máy, bán sắt vụn và công nhân công trường; ở công trường mà thấy khu vực có biểu tượng ba lá phóng xạ thì đi đường khác. Mục này nói về nguồn phóng xạ bị thất lạc, không nói về sự cố nhà máy điện hạt nhân — đó là loại sự cố khác, với cách ứng phó khác.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền. Thấy khối trụ kim loại lạ, hộp chì, bộ phận tháo ra từ thiết bị thì đi vòng, không nhặt, không tháo, không bỏ vào túi.

Nói đơn giản

Tia phóng xạ mắt thường không thấy được, nguồn phóng xạ lại là một cục chất rắn bọc trong vỏ kim loại nhỏ, nên "trông có vẻ không sao" không dùng để phán đoán được. Khả năng người bình thường đụng phải cực thấp, mỗi năm chưa tới 1 vụ sự cố trên 10.000 nguồn phóng xạ. Nhưng đã đụng phải thì hậu quả rất nặng: năm 1987 ở Brazil có người tháo máy xạ trị của một phòng khám bỏ hoang, cuối cùng 4 người chết.

Lợi ích

Tài liệu phổ biến kiến thức của Cục An toàn Hạt nhân Quốc gia (Trung Quốc) nói nguồn phóng xạ là vật liệu phóng xạ dạng rắn được niêm kín vĩnh viễn trong vỏ chứa, hoặc có lớp bọc kín chặt. Thiết bị đo mức trong công nghiệp, máy chụp kiểm tra khuyết tật, dao gamma ở bệnh viện đều dùng loại này. Nguồn phóng xạ loại III, nếu không có che chắn, tiếp xúc vài giờ đã gây tổn thương vĩnh viễn, vài ngày đến vài tuần có thể gây chết người. Tia X mắt thường không thấy được, tia γ cũng là sóng điện từ giống nó. Phòng chiếu xạ ngoài dựa vào ba việc: rút ngắn thời gian, giữ khoảng cách, có che chắn. Tia γ đâm xuyên mạnh, phải có tường bê tông dày hoặc chì mới chắn được. Tính đến năm 2025, cả nước (Trung Quốc) có khoảng 178.000 nguồn phóng xạ đang dùng và 355.000 thiết bị (bộ thiết bị) phát tia. Tỷ lệ sự cố bức xạ của nguồn phóng xạ hằng năm ổn định dưới 1 vụ trên 10.000 nguồn. Phân cấp như sau. Nguồn loại I, loại II bị mất, bị trộm, mất kiểm soát là sự cố bức xạ nghiêm trọng. Loại III là sự cố bức xạ tương đối lớn. Loại IV, loại V bị mất, bị trộm, hoặc làm người bị chiếu vượt giới hạn liều năm, là sự cố bức xạ thông thường. Vụ chính thức trong nước: tháng 6/2020, nhà máy luyện gang của Tập đoàn Gang thép Ninh Hạ làm chụp kiểm tra khuyết tật bằng tia γ trong dự án cải tạo đường ống lò cao. Một nguồn iridium-192 loại II đã chiếu vào ba công nhân. Người họ Trần bị tổn thương da cấp do phóng xạ độ III ở tay trái. Người họ Lưu bị độ IV ở ngón cái, ngón trỏ tay trái, độ III ở ngón giữa, ngón áp út, ngón út. Người họ Phàn bị độ I–II ở tay trái. Liều chiếu của cả ba đều vượt xa giới hạn liều theo tiêu chuẩn quốc gia; hai đơn vị chịu trách nhiệm bị thu hồi giấy phép an toàn bức xạ và phạt 70.000 nhân dân tệ. Vụ quốc tế: năm 1987 ở Goiânia, Brazil, một máy xạ trị từ xa của phòng khám bỏ hoang bị tháo rời. Nguồn cesium-137 50,8 TBq bên trong bị lấy ra, vỏ bọc kín chứa nguồn cũng bị làm vỡ. Khoảng 112.000 người được theo dõi. Trong đó 249 người bị nhiễm bẩn phóng xạ trong hoặc ngoài cơ thể. Trong 249 người này, 129 người nhiễm bẩn từ vừa đến nặng, 50 người cần theo dõi y tế chặt chẽ. Cuối cùng 4 người chết (trong nước / quốc tế)

Mức bằng chứng

A

Ghi chú

Lỡ gặp thật: tránh xa, nhớ vị trí, đừng di chuyển nó, gọi 110. Điều lệ yêu cầu báo cho cơ quan sinh thái môi trường, công an và y tế. Cách tự bảo vệ duy nhất người bình thường làm được là ở xa, ở ít; túi áo, túi ni-lông không chắn được tia γ. Máy X quang, máy CT tạo tia nhờ cho điện vào ống tia X, bản thân không chứa nguồn phóng xạ; điều này suy ra từ nguyên lý của thiết bị phát tia. Máy gia tốc thì khác: sau khi dừng máy, vật liệu kết cấu và không khí trong phòng máy vẫn còn phóng xạ cảm ứng. Thứ thật sự nguy hiểm là nguồn phóng xạ kín bên trong thiết bị; dao gamma, máy chụp kiểm tra khuyết tật γ, thiết bị đo mức đều chứa nguồn. Vụ Goiânia chính là do có người tháo máy ra, lấy nguồn ra ngoài. Vì vậy đừng trông vào việc nhận ra nguồn phóng xạ: mọi bộ phận thiết bị không rõ nguồn gốc đều không tháo, không bán, không mang về nhà. Trong nước (Trung Quốc) cũng từng có người nhặt nguồn phóng xạ mà không biết. Tháng 5/2014, trong một nhà máy ở khu công nghiệp hoá chất Nam Kinh, một nguồn iridium-192 dùng để chụp kiểm tra khuyết tật bị thất lạc. Một nhân viên quản lý kho đi tuần đã nhặt lên, bỏ vào túi áo đồng phục. Anh ta sau đó được chẩn đoán bệnh phóng xạ cấp tính nhẹ và tổn thương da cấp do phóng xạ ở chân phải, nằm viện chữa trị một năm, mấy năm sau vẫn phải chống hai nạng. Hai công nhân khác nói từng thấy nó, một người trên đường đi làm tưởng là dây chuyền, cầm lên xem rồi vứt đi. Đơn vị làm mất nguồn là Công ty TNHH Phát triển Kiểm định Công trình Hoành Địch Thiên Tân. Không tìm thấy thông báo sự cố chính thức về vụ này. Thương tích của người nhặt nguồn lấy từ bài báo theo dõi do bác sĩ của Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật tỉnh Giang Tô công bố; đoạn nhặt lên rồi vứt đi chỉ có phóng viên báo Môi trường Trung Quốc đưa tin. Người làm nghề thu mua phế liệu, tháo dỡ, kim khí và công trường dễ gặp hơn; điều này suy ra từ hai vụ Goiânia và Nam Kinh. Ở công trường thấy khu vực cảnh giới có vẽ biểu tượng cỏ ba lá thì đi vòng. Ở đây nói về nguồn phóng xạ mất kiểm soát; rò rỉ nhà máy điện hạt nhân là loại sự cố khác, không bàn ở đây. Người được lợi chủ yếu là chính bạn và người nhà có mặt cùng lúc.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 4

1. Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA, 1988). The Radiological Accident in Goiânia. IAEA, Vienna: 50,8 TBq Cs-137; khoảng 112.000 người được kiểm tra; 249 người bị nhiễm bẩn; 4 người chết. www-pub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/Pub815…
2. Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ), kiến thức cơ bản về nguồn phóng xạ, phân loại nguồn và ba nguyên tắc chống chiếu ngoài (thời gian, khoảng cách, che chắn). varans.vn/
3. VnExpress (6/4/2015). Nguồn phóng xạ thất lạc ở Vũng Tàu nguy hiểm tới mức nào: nguồn Co-60 thất lạc, vỏ kim loại nên dễ lẫn với phế liệu và có thể bị cầm tay mà không biết. vnexpress.net/nguon-phong-xa-that-lac-o-vung-…
4. Luật Năng lượng nguyên tử số 18/2008/QH12; Thông tư 59/2025/TT-BKHCN quy định chi tiết về bảo đảm an toàn bức xạ và ứng phó sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân.