Khi thấy "ai cũng thấy mình bẽ mặt rồi", hãy chia đôi con số mình đoán

Mặc áo phông in hình đáng ngượng bước vào phòng, người mặc tưởng gần một nửa số người nhận ra hình in trên áo là ai, thực tế chưa tới một phần tư. Đổi sang áo phông tử tế cũng đoán quá lên như vậy. Thảo luận nhóm xong, người ta cũng tưởng những câu mình nói sai nổi bật trong mắt người khác hơn thực tế; nói chuyện xong còn hay đánh giá thấp người kia thích mình tới đâu. Nên khi thấy "ai cũng thấy mình bẽ mặt rồi", thực tế thường chỉ một nửa hoặc ít hơn.

Chi phí

Không tốn tiền. Chỉ là lúc căng thẳng hỏi thêm mình một câu: họ có thật sự thấy không.

Lợi ích

Thí nghiệm 1: cho người tham gia mặc áo phông in hình Barry Manilow, bước vào căn phòng có những người tham gia khác. Người mặc đoán trung bình 46% người xung quanh nói đúng được người trên áo là ai. Thực tế người xung quanh nói đúng 23%, con số đoán vừa đúng gấp đôi thực tế. Lấy con số đoán trừ con số thực tế cho từng buổi, trung bình đoán cao hơn 23 điểm phần trăm (khoảng tin cậy 95% từ 9 đến 38). Bỏ hai buổi chỉ có hai và ba người xung quanh thì là 27 điểm phần trăm (từ 11 đến 43). Thí nghiệm 2: đổi sang mặc áo phông do người tham gia tự chọn, tự thấy là hình ảnh tích cực. Trung bình đoán 48%, thực tế người xung quanh nói đúng 8%, gấp sáu lần. Tác giả nghiên cứu ghi ở chú thích rằng ở hai thí nghiệm người mặc đoán gần như nhau (48% và 46%), khác nhau là tỷ lệ người xung quanh nói đúng (8% và 23%). Tác giả nghi nguyên nhân chính là bảng hỏi phát cho người xung quanh ở thí nghiệm 2 tốn sức hơn, không phải mặc áo tử tế thì dễ bị đoán quá lên hơn. Thí nghiệm 3: sinh viên chia thành nhóm 3 đến 7 người, thảo luận một chủ đề cho sẵn trong 20 phút, rồi cùng viết một bản đề xuất chính sách. Vừa thảo luận xong, mỗi người tự đoán riêng những người khác trong nhóm sẽ xếp hạng mọi người thế nào, số hạng càng nhỏ càng đứng đầu. Ở mục "nói sai nhiều hay ít", hạng tự đoán trung bình 2,30, hạng người khác thực tế xếp là 2,96, chênh −0,66 (p < 0,01). Vậy người ta tưởng câu mình nói sai nổi bật trong mắt người khác hơn thực tế. Mục "câu nói có thể làm người khác phật lòng" cũng vậy (2,35 so với 2,90, p < 0,01), mục "câu nói sẽ bị người khác bắt bẻ" chênh ít hơn (2,61 so với 2,82, p < 0,05). Một loạt nghiên cứu khác có ba bối cảnh: người lạ ghép cặp nói chuyện, bạn cùng phòng sinh viên năm nhất, lớp học dành cho người lớn. Kết quả là người ta đánh giá thấp một cách có hệ thống mức người đối diện thích mình, cũng đánh giá thấp mức người đối diện thấy vui khi trò chuyện. Tác giả gọi đó là "khoảng cách thích" (liking gap). Hiện tượng này có ở các cuộc nói chuyện dài ngắn khác nhau, giữa bạn cùng phòng năm nhất còn kéo dài nhiều tháng.

Ghi chú

Lý do xếp B: đều là nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trong trường, không nhiều người. Bối cảnh là mặc áo, trò chuyện với người lạ hoặc bạn cùng phòng, và sinh viên thảo luận nhóm, hỏi ngay khi vừa thảo luận xong. Đem sang chuyện "bị đồng nghiệp bàn tán", "họp nói sai mấy hôm sau còn ai nhớ không" thì chưa có bằng chứng trực tiếp. Những con số này chỉ cho thấy chiều hướng đoán quá lên và mức gấp mấy lần đại khái, không lấy làm hệ số để áp được. Ý kiến của người khác cũng không phải lúc nào cũng không quan trọng. Ở những dịp thật sự có người đánh giá bạn, như phỏng vấn, bảo vệ luận văn, đánh giá công việc, kết quả khám sức khoẻ, đánh giá là thật, cần chuẩn bị thì chuẩn bị. Thứ cần giảm giá chỉ là cảm giác "ai cũng đang nhìn mình" trong đời thường, phần đó thứ cần xử lý là độ lệch trong ước đoán của chính bạn.

Nguồn · 2

1. Gilovich T, Medvec VH, Savitsky K (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one's own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222. doi.org/10.1037/0022-3514.78.2.211
2. Boothby EJ, Cooney G, Sandstrom GM, Clark MS (2018). The Liking Gap in Conversations: Do People Like Us More Than We Think? Psychological Science, 29(11), 1742–1756. doi.org/10.1177/0956797618783714