Đừng vì "người ta chết bất cứ lúc nào" mà tiêu hết: người 30 tuổi ở Việt Nam có 83,9% (nam) và 90,5% (nữ) cơ hội sống tới 60

Bảng sống Việt Nam 2023: cứ 100.000 bé trai thì 96.009 sống tới 30 tuổi và 80.515 sống tới 60; bé gái là 98.164 và 88.817. Chia ra: 83,9% nam và 90,5% nữ ở tuổi 30 sẽ sống tới 60.

Chi phí

Không tốn tiền. Việc phải làm là một phép chia trước khi tiêu: lấy số người còn sống ở tuổi 60 chia cho số người còn sống ở tuổi 30 trong bảng sống — bảng tính sẵn xác suất còn sống theo từng tuổi.

Lợi ích

Bảng sống của Việt Nam lập tại thời điểm 1/4/2023 (Cục Thống kê, Biểu 6.5): trong 100.000 bé trai, còn 96.009 người ở tuổi 30, 80.515 ở tuổi 60, 71.290 ở tuổi 65 và 25.102 ở tuổi 80; trong 100.000 bé gái, còn 98.164 ở tuổi 30, 88.817 ở tuổi 60, 82.488 ở tuổi 65 và 37.609 ở tuổi 80. Chia ra: 83,9% nam và 90,5% nữ sống tới 60; 26,1% nam và 38,3% nữ sống tới 80 (câu "quá nửa sống tới 80" hay được nhắc không đúng với Việt Nam). Người 60 tuổi ở Việt Nam còn sống trung bình thêm 18,6 năm nếu là nam, 21,0 năm nếu là nữ. Về phía ước lượng của chính người ta: một nghiên cứu trên dữ liệu khảo sát tài chính hộ gia đình cho thấy người trẻ đánh giá thấp xác suất mình còn sống, và khi đưa ước lượng sai đó vào mô hình tiết kiệm cả đời thì nhóm trẻ tiết kiệm ít hơn khoảng 26% so với mức tính theo tỉ lệ chết thật.

Ghi chú

Ba bẫy ở Việt Nam. (1) Câu "đời người ngắn lắm" được bán kèm: nó là câu mở đầu chuẩn của quảng cáo du lịch, xe, đồ công nghệ trả góp — câu đó đúng về cảm xúc và sai về xác suất, vì với người 30 tuổi thì khả năng còn sống 30 năm nữa là 83,9% (nam) chứ không phải một canh bạc. (2) Không có quỹ khẩn cấp là chỗ quay lại đắt nhất: tiêu hết tháng này thì tháng sau ốm, mất việc, hay nhà có chuyện là phải vay nóng, và lãi vay nóng ăn hết phần "vui" vừa mua. Ba đến sáu tháng chi tiêu để riêng là mức đã bàn ở chương 5 mục 27. (3) Người phụ thuộc: nếu có người ăn theo thu nhập của mình thì "tiêu hết cho hôm nay" không chỉ là chuyện của mình — phần rủi ro đó chuyển sang họ, và cách xử lý rẻ nhất là bảo hiểm tử kỳ, bàn ở chương 5 mục 40. Quan niệm sai cần nói thẳng: "trẻ chết nhiều nên đừng tính xa" — ở Việt Nam, trong 100.000 bé trai sinh ra thì 1.320 chết trước tuổi 1 và 3.991 chết trước tuổi 30, tức phần lớn vẫn đi qua được các mốc đó; rủi ro chết trẻ là thật nhưng nó không làm cho việc sống tới 60 thành chuyện lạ. Vì sao để B: bảng sống là số liệu dân số của cả nước chứ không phải mẫu, nhưng phần "người ta ước lượng sai" và "ít tiết kiệm hơn 26%" là mô hình từ một nghiên cứu ở nước ngoài, chưa có số tương ứng cho người Việt. Đừng hiểu ngược: mục này không nói phải sống dè sẻn — tiền để dành là để mua quyền chọn lúc về già và lúc ốm, không phải để chết với nhiều tiền nhất; cái bị chặn chỉ là lý do "dù sao cũng chết" dùng để biện minh cho một khoản tiêu không có kế hoạch.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền. Việc cần làm là khi nảy ra ý "biết đâu ngày nào đó mình chết", hãy nghĩ trước tới xác suất mình sống tới sáu mươi. Khó ở chỗ người xung quanh đều nói vậy, mà món muốn mua lại ngay trước mắt.

Nói đơn giản

Theo con số Tổ chức Y tế Thế giới tính cho Trung Quốc, người ba mươi tuổi khoảng 92% sống tới sáu mươi, hơn một nửa sống tới tám mươi. Người trẻ thường đánh giá quá cao khả năng mình chết sớm; sống theo cảm giác đó thì tiền để dành ít hơn mức nên để khoảng một phần tư. Suy từ các con số trên, phần lớn người cần để dành tiền cho lúc sống tới già.

Lợi ích

Trước hết xem sống được tới bao nhiêu tuổi. Kho Quan sát Y tế Toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới tính bảng sống năm 2023 cho Trung Quốc. Bảng sống là bảng dựa vào tỷ lệ tử vong ở từng độ tuổi trong năm đó để ước tính một nhóm người sống được bao lâu. Theo bảng này, người 30 tuổi có xác suất sống tới 60 tuổi là 92,0% (nam 89,2%, nữ 94,9%). Sống tới 65 tuổi là 87,4% (nam 83,0%, nữ 92,0%). Sống tới 80 tuổi là 55,6% (nam 45,8%, nữ 66,1%). Ba nhóm số này tính bằng cách chia số người còn sống ở các độ tuổi trong bảng. Người sống tới 65 tuổi trung bình còn sống thêm 17,5 năm. Tiếp theo xem người ta tự ước lượng thế nào. Một nghiên cứu năm 2019 trên tạp chí The Journal of Finance làm bảng hỏi, nhờ người ta ước lượng mình sống được bao lâu. Kết quả là người trẻ đánh giá thấp xác suất mình sống tiếp, người già đánh giá cao. Bản thảo làm việc trước đó của bài báo có nêu một ví dụ: một nam giới 28 tuổi có xác suất thực tế sống thêm 5 năm là 99,4%, anh ta tự ước 92,8%. Tác giả đưa xác suất do người ta tự ước vào một mô hình chuẩn về "cả đời để dành và tiêu tiền thế nào" để tính. So với tính theo tỷ lệ tử vong thực tế, người trẻ để dành ít hơn 26%, người nghỉ hưu tiêu tiền tiết kiệm chậm hơn 27%. Trong bảng hỏi, ai ước lượng sống chết càng lệch thì cách để dành tiền cũng càng lệch, trừ đi khẩu vị rủi ro, năng lực nhận thức và điều kiện gia đình vẫn như vậy. Tác giả cho rằng một nguyên nhân là người ta coi quá nặng những kiểu chết hiếm gặp, gây ấn tượng mạnh.

Mức bằng chứng

B

Ghi chú

Xếp mức B vì mấy lý do. Bảng sống là ước tính bằng mô hình của Tổ chức Y tế Thế giới, không phải số do Cục Thống kê Quốc gia (Trung Quốc) công bố. "Để dành ít hơn 26%" là tính ra từ mô hình, không phải đếm từ theo dõi người thật. Phần ước lượng sống chết chỉ có một nghiên cứu, nhóm người Trung Quốc chưa có số liệu tương tự để trích. "Phần lớn người cần để dành tiền cho lúc sống tới già" là tác giả (gốc) suy ra từ xác suất sống tới sáu mươi, tám mươi, không phải kết luận của nghiên cứu nào. Độ lớn lợi ích xếp trung bình, theo cách tính của mục 23 chương này (đừng trông vào mua sắm để tâm trạng tốt hơn). Tiền để dành thiếu có thể tới hàng chục nghìn tệ, nhưng không có con số cho thấy nó đổi lại được bao nhiêu, nên không ghi là lớn. Cũng nghiên cứu đó thấy người già thì ngược lại, đánh giá quá cao tuổi thọ của mình, tiêu tiền tiết kiệm quá chậm, nên mục này chủ yếu viết cho người trẻ và trung niên. Ở đây không phản đối tiêu tiền cho thứ mình thích và cho trải nghiệm; thứ cần chặn chỉ là đúng một lý do "đằng nào cũng chết". Thật sự gặp tai nạn hay bệnh nặng thì thứ dùng được là quỹ dự phòng khẩn cấp và bảo hiểm, xem chương 5 mục 27 (quỹ dự phòng khẩn cấp) và chương 5 mục 39 (mua bảo hiểm cho tổn thất không gánh nổi). Trong nhà có người sống nhờ thu nhập của bạn, xem chương 5 mục 40 (bảo hiểm nhân thọ có kỳ hạn). Tâm trạng tệ là bấm đặt hàng, xem mục 23 chương này (mua sắm để tâm trạng tốt hơn). Người hưởng lợi là chính bạn.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 1

1. Cục Thống kê, "Điều tra biến động dân số và kế hoạch hoá gia đình thời điểm 01/4/2023", Biểu 6.5 — Bảng sống của Việt Nam chia theo giới tính: nso.gov.vn/wp-content/uploads/2024/12/Sach-BC… (tải và đọc trực tiếp, tr. 74 bản in; tra 2/11/2026); Heimer RZ, Myrseth KOR, Schoenle RS (2019). YOLO: Mortality Beliefs and Household Finance Puzzles. Journal of Finance 74(6):2957–2996: doi.org/10.1111/jofi.12828.