Đừng hiến máu để "thải độc, hạ mỡ máu, phòng nhồi máu cơ tim" — hiến dày thì thiếu sắt thật

Hiến máu không thải độc và không hạ mỡ máu. Ở 1.182.495 người hiến, sau khi trừ đi chuyện người khoẻ mới được hiến tiếp, mỗi lần hiến thêm một năm chỉ còn giảm 7,5% tử vong, và thử nghiệm chia nhóm thì hai bên chết như nhau. Ở Việt Nam, hai lần hiến máu toàn phần phải cách nhau 12 tuần.

Chi phí

Không tốn tiền, nhưng một lần hiến mất khoảng một giờ cho khai báo, khám sàng lọc, lấy máu và ngồi theo dõi. Ở Việt Nam, người hiến máu toàn phần được hỗ trợ 30.000 đồng tiền ăn tại chỗ và 50.000 đồng chi phí đi lại, và chọn quà tặng hoặc gói xét nghiệm trị giá 150.000 đồng với một đơn vị 350 ml (Thông tư 15/2023/TT-BYT ngày 20/7/2023, mức chi dẫn lại trên trang Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương).

Lợi ích

Ba lớp bằng chứng, xếp từ yếu đến mạnh. (a) Tương quan: nghiên cứu Kuopio theo dõi 2.862 người nam 42 đến 60 tuổi gần 9 năm; trong 153 người đã hiến máu trong 24 tháng trước đó có 1 người (0,7%) bị nhồi máu cơ tim cấp, so với 316/2.529 (12,5%) ở người không hiến (P < 0,0001); sau khi hiệu chỉnh tuổi và các yếu tố nguy cơ, nguy cơ thấp hơn 88% (relative hazard 0,12; 95% CI 0,02 đến 0,86). Con số này đẹp đến mức vô lý, và lý do nằm ở chỗ khác: người được hiến máu là người đã qua sàng lọc. (b) Sửa lại chỗ đó: trên cơ sở dữ liệu SCANDAT có 1.182.495 người hiến, 9.526.627 người-năm theo dõi, 15.401 người chết. Chỉ hiệu chỉnh tuổi giới: mỗi lần hiến thêm trong một năm, tử vong thấp hơn 18,6% (16,8% đến 20,4%). Hiệu chỉnh thêm "hiệu ứng người hiến khoẻ" (ước tính từ nhóm người già bị loại khỏi hiến vì tuổi): mức giảm chỉ còn 7,5% (5,7% đến 9,4%). Chính tác giả viết: không thể hiểu đây là bằng chứng chắc chắn về lợi ích sức khoẻ. (c) Thử nghiệm: FeAST chia ngẫu nhiên 1.277 người có bệnh động mạch chi dưới có triệu chứng thành nhóm rút bớt sắt bằng trích máu mỗi 6 tháng và nhóm đối chứng; tử vong do mọi nguyên nhân 125/636 (20%) so với 148/641 (23%), HR 0,85 (0,67 đến 1,08; P = 0,17); tử vong cộng nhồi máu và đột quỵ không tử vong 180 (28%) so với 205 (32%), HR 0,88 (0,72 đến 1,07; P = 0,20). Không khác. Còn INTERVAL chia ngẫu nhiên 45.263 người hiến máu toàn phần thành các khoảng hiến khác nhau (nam 12, 10, 8 tuần; nữ 16, 14, 12 tuần): hiến dày hơn thì thu được nhiều máu hơn (nam nhóm 8 tuần nhiều hơn nhóm 12 tuần 1,69 đơn vị trong 2 năm), chất lượng cuộc sống và hoạt động thể lực không khác, nhưng triệu chứng sau hiến nhiều hơn (mệt, khó thở, choáng, chóng mặt, chân không yên), hemoglobin và ferritin trung bình thấp hơn, và số lần bị hoãn hiến vì hemoglobin thấp nhiều hơn (mọi so sánh P < 0,0001). Nghĩa là cái giá của hiến dày là thiếu sắt, có đo được bằng xét nghiệm, không phải cảm giác.

Ghi chú

Bốn bẫy. (1) Ở Việt Nam không có chuyện bán máu, nên đừng tính hiến máu như một khoản thu nhập hay một liệu trình: đây là hiến tình nguyện, và thứ quay lại với bạn chỉ là 30.000 đồng ăn uống, 50.000 đồng đi lại, món quà 150.000 đồng, giấy chứng nhận, và kết quả xét nghiệm nhóm máu cùng HIV, viêm gan B, viêm gan C, giang mai, sốt rét. Giấy chứng nhận có giá trị bồi hoàn máu tối đa bằng lượng bạn đã hiến, dùng được ở cơ sở y tế công lập toàn quốc — đó là quyền lợi thật, và nó là lý do chính đáng để giữ giấy, không phải lý do để hiến dày. (2) Phong trào hiến máu ở cơ quan, trường học, khu công nghiệp có chỉ tiêu: đừng vì chỉ tiêu mà hiến khi chưa đủ 12 tuần, đừng giấu việc mình vừa hiến ở chỗ khác. Cơ sở tiếp nhận có hệ thống tra cứu, nhưng bạn là người biết rõ nhất cơ thể mình. (3) Phụ nữ và người ăn chay ở Việt Nam là nhóm dễ thiếu sắt nhất: kinh nguyệt hằng tháng, khẩu phần ít thịt đỏ, uống trà ngay sau bữa ăn làm giảm hấp thu sắt. Nếu hiến 2 đến 3 lần một năm mà thấy mệt, sợ lạnh, tóc rụng, tim đập nhanh khi leo cầu thang, thì xét nghiệm ferritin trước khi nghĩ tới "yếu sinh lý" hay "thiếu canxi". Mục này không kêu gọi ngừng hiến máu: máu không sản xuất được bằng máy, và người hưởng lợi là người nhận. Điều cần tránh là hiến vì nghĩ có lợi cho sức khoẻ bản thân, hiến khi chưa đủ khoảng cách an toàn, hoặc coi hiến máu là cách thay thế việc kiểm soát huyết áp, mỡ máu và bỏ thuốc lá.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền. Một lần hiến máu, điền phiếu, lấy máu, rồi ở lại theo dõi nghỉ ngơi, mất khoảng một giờ. Mấy tuần sau đó, cơ thể vẫn đang bù lại lượng sắt đã mất.

Nói đơn giản

Nói hiến máu thải được độc, hạ được mỡ máu, phòng được nhồi máu cơ tim là không đáng tin. Người hiến máu được đều đặn vốn đã khoẻ hơn; trừ đi lớp này, mức giảm tử vong của mỗi lần hiến thêm trong năm co từ gần hai phần mười xuống 7,5%. Trong thử nghiệm thật sự chia người ra so sánh, số người chết không khác nhau. Ngược lại, hiến quá dày đúng là làm người mệt, sợ lạnh, nguyên nhân là thiếu sắt.

Lợi ích

Nghiên cứu Kuopio ở Phần Lan theo dõi 2.862 nam giới 42 đến 60 tuổi, trung bình gần 9 năm. Trong 24 tháng trước khi bắt đầu tính, 153 người từng hiến máu, trong đó 1 người (0,7%) bị nhồi máu cơ tim cấp. Trong 2.529 người chưa hiến có 316 người (12,5%) bị (chênh lệch hai tỷ lệ P < 0,0001). Trừ ảnh hưởng của tuổi và các yếu tố nguy cơ bệnh mạch vành khác, người từng hiến máu có nguy cơ nhồi máu cơ tim thấp hơn khoảng 88%. Nguy cơ tương đối 0,12 (khoảng tin cậy 95% từ 0,02 đến 0,86; P = 0,035). Nhưng đây chỉ là theo dõi ghi chép, không chia nhóm đối chứng. Cơ sở dữ liệu SCANDAT ở Bắc Âu có 1.182.495 người hiến máu, cộng dồn 9.526.627 người-năm theo dõi, trong đó 15.401 người chết. Khi chỉ trừ các đặc điểm như tuổi, giới, mỗi lần hiến thêm trong năm có liên quan với tỷ lệ tử vong thấp hơn 18,6% (khoảng tin cậy 95% từ 16,8% đến 20,4%). Trừ thêm lớp "luôn khoẻ mới luôn được cho hiến máu", mức giảm chỉ còn 7,5% (5,7%–9,4%). Tác giả kết luận "không thể diễn giải là bằng chứng chắc chắn về lợi ích sức khoẻ". Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng FeAST lấy 1.277 người bệnh động mạch chi dưới có triệu chứng, chia ngẫu nhiên hai nhóm: một nhóm cứ 6 tháng trích máu định kỳ để giảm sắt, một nhóm làm đối chứng. Kết quả chính là tử vong do mọi nguyên nhân, 125/636 (20%) so với 148/641 (23%). HR 0,85 (HR là tỷ số nguy cơ, bằng 1 nghĩa là hai bên như nhau). Khoảng tin cậy 95% từ 0,67 đến 1,08; P = 0,17. Gộp tử vong với nhồi máu cơ tim và đột quỵ không tử vong, là 180 (28%) so với 205 (32%), HR 0,88 (0,72–1,07; P = 0,20). Cả hai đều không thấy khác biệt. Thử nghiệm ngẫu nhiên INTERVAL lấy 45.263 người hiến máu toàn phần. Họ được chia theo ba khoảng cách hiến máu. Nam là 12 tuần, 10 tuần, 8 tuần; nữ là 16 tuần, 14 tuần, 12 tuần. Rút ngắn khoảng cách thì trong hai năm lấy được nhiều máu hơn rõ rệt (nam nhóm 8 tuần nhiều hơn nhóm 12 tuần 1,69 đơn vị, khoảng tin cậy 95% từ 1,59 đến 1,80). Chất lượng cuộc sống, hoạt động thể lực, chức năng nhận thức các nhóm không khác nhau. Nhưng khó chịu do hiến máu nhiều hơn, gồm mệt, khó thở, choáng, chóng mặt và hội chứng chân không yên (đêm chân khó chịu tới mức không nằm yên được). Đồng thời giá trị trung bình của hemoglobin và ferritin thấp hơn, số lần bị hoãn hiến vì hemoglobin thấp cũng nhiều hơn (mỗi chỉ số P < 0,0001). Thiếu sắt ảnh hưởng tới khả năng sinh nhiệt của cơ thể: 10 phụ nữ thiếu máu do thiếu sắt, 8 người đã cạn dự trữ sắt nhưng chưa thiếu máu, và 12 phụ nữ đối chứng, ngâm 100 phút trong nước 28 ℃. Nhóm thiếu máu có nhiệt độ trực tràng 36,0 ± 0,2 ℃, nhóm đối chứng 36,2 ± 0,1 ℃ (P = 0,001). Lượng oxy tiêu thụ 5,28 ± 0,26 so với 5,99 ± 0,29 mL·min⁻¹·kg⁻¹ (P = 0,04). Hai hormone tuyến giáp là thyroxine và triiodothyronine cũng thấp hơn (P < 0,002). Lời đồn này trông có vẻ đúng vì người hiến máu vốn là người khoẻ đã được sàng lọc đi sàng lọc lại, còn giả thuyết "xả bớt sắt là bảo vệ được tim" thì thử nghiệm ngẫu nhiên không chứng minh được.

Mức bằng chứng

A

Ghi chú

Thứ cần gạt đi là "hiến máu vì sức khoẻ của chính mình", không phải bản thân việc hiến máu. Máu là để người khác dùng; theo cách xếp người hưởng lợi của cuốn sách, nó thuộc bậc ④ (người lạ). Phần thật sự quay về phía bạn là phần chế độ cho. Điều 14 Luật Hiến máu (Trung Quốc) quy định người hiến máu không lấy tiền khi tự mình cần dùng máu ở bệnh viện thì được miễn các khoản phí lấy, bảo quản, tách, xét nghiệm máu. Vợ hoặc chồng và người thân trực hệ có thể được miễn hoặc giảm theo quy định của chính quyền cấp tỉnh. Thông báo tháng 1/2024 của Uỷ ban Y tế Quốc gia (Trung Quốc) ghi rõ 28 tỉnh đã làm được việc người hiến máu tình nguyện và người thân dùng máu ở bệnh viện trong tỉnh thì được trừ thẳng chi phí khi ra viện. Người được trao giải thưởng cống hiến hiến máu tình nguyện còn có thể theo chính sách "ba miễn" của địa phương: đi phương tiện công cộng miễn phí, vào công viên do nhà nước đầu tư miễn phí, miễn phí khám ngoại trú thông thường ở bệnh viện công. Muốn hiến thì theo khoảng cách luật định. Điều 9 Luật Hiến máu (Trung Quốc) quy định mỗi lần thường là 200 ml, nhiều nhất không quá 400 ml. Hai lần cách nhau không dưới 6 tháng. Độ tuổi được khuyến khích là 18 đến 55. Đừng vì gom danh hiệu hay chỉ tiêu tập thể mà ép khoảng cách xuống ngắn nhất. Phụ nữ, người nhẹ cân, người kinh nguyệt nhiều vốn đã eo hẹp về sắt; người hiến máu nhiều lần có thể tự bỏ tiền xét nghiệm ferritin một lần. Hiến xong mà cứ mệt, sợ lạnh, hoặc đêm nằm xuống chân khó chịu không nhịn được phải cử động (gọi là hội chứng chân không yên), đừng tự đoán là "tổn thương nguyên khí", hãy đi xét nghiệm công thức máu và ferritin. Thấy thiếu sắt thì bổ sung sắt theo lời bác sĩ, đồng thời giãn khoảng cách hiến máu. Bằng chứng trên người về đoạn sợ lạnh chỉ có 10 người, dùng để giải thích vì sao lại như vậy, không phải để nói có bao nhiêu người sẽ bị.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 1

1. Salonen JT, Tuomainen TP, Salonen R, Lakka TA, Nyyssönen K (1998), "Donation of blood is associated with reduced risk of myocardial infarction", Am J Epidemiol 148(5):445-451, doi.org/10.1093/oxfordjournals.aje.a009669 (PMID 9737556). Ullum H, Rostgaard K, Kamper-Jørgensen M và cộng sự (2015), "Blood donation and blood donor mortality after adjustment for a healthy donor effect", Transfusion 55(10):2479-2485, doi.org/10.1111/trf.13205 (PMID 26098293). Zacharski LR, Chow BK, Howes PS và cộng sự (2007), "Reduction of iron stores and cardiovascular outcomes in patients with peripheral arterial disease: a randomized controlled trial", JAMA 297(6):603-610, doi.org/10.1001/jama.297.6.603 (PMID 17299195). Di Angelantonio E, Thompson SG, Kaptoge S và cộng sự (2017), "Efficiency and safety of varying the frequency of whole blood donation (INTERVAL)", Lancet 390(10110):2360-2371, doi.org/10.1016/S0140-6736(17)31928-1 (PMID 28941948). Cơ chế Việt Nam: vienhuyethoc.vn/mot-so-tieu-chuan-doi-voi-ngu… (tuổi 18-60, nam từ 45 kg, nữ từ 42 kg, không quá 9 ml/kg, cách lần trước 12 tuần; 45-50 kg hiến 350 ml, từ 50 kg hiến 450 ml) và vienhuyethoc.vn/quyen-loi-cua-nguoi-hien-mau/ (mức hỗ trợ và giá trị bồi hoàn), tra 2/11/2026.