Ba con đường cho nghỉ hợp pháp: không đáp ứng, ốm dài, và thay đổi cơ cấu

Cho nghỉ vì không đáp ứng phải có quy chế đánh giá; vì ốm phải đủ 12 tháng điều trị với hợp đồng không thời hạn, 6 tháng với hợp đồng từ 12 tháng. Báo trước 45, 30 hoặc 3 ngày. Vì cơ cấu phải báo 30 ngày cho người lao động và Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh.

Chi phí

Phía người lao động không mất tiền, nhưng mất thời gian: một quyết định cho nghỉ hợp pháp phải đi qua thông báo trước 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng từ 12 đến 36 tháng, 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng, và với đường cơ cấu thì 30 ngày cho cả người lao động lẫn Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh. Quãng đó là quãng tìm việc, và nó chỉ có ích nếu người lao động biết mình đang ở trong quãng nào. Phía người sử dụng lao động, cái giá được ghi thành số: không thông báo bằng văn bản cho người lao động về việc chấm dứt hợp đồng bị phạt từ 1.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng; cho thôi vì cơ cấu, công nghệ hoặc lý do kinh tế mà không trao đổi ý kiến với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở hoặc không báo trước 30 ngày bị phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng, và cũng khung đó với việc không lập phương án sử dụng lao động hoặc dùng quy chế đánh giá mà không tham khảo ý kiến.

Lợi ích

Công ty muốn đơn phương chấm dứt hợp đồng phải đi đúng căn cứ và thủ tục. Người lao động nên giữ đánh giá hiệu suất, thông báo và các tài liệu liên quan.

Pháp luật Việt Nam

Điều 36 khoản 1 Bộ luật Lao động 45/2019/QH14, bản hợp nhất 18/VBHN-VPQH, mở ba cửa cho người sử dụng lao động đơn phương chấm dứt. Điểm a là người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo hợp đồng, xác định theo tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành trong quy chế của người sử dụng lao động — và chính câu đó buộc quy chế phải có, phải ban hành, và phải tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở. Điểm b là ốm đau, tai nạn đã điều trị 12 tháng liên tục với hợp đồng không xác định thời hạn, 6 tháng liên tục với hợp đồng từ 12 đến 36 tháng, hoặc quá nửa thời hạn hợp đồng với hợp đồng dưới 12 tháng mà khả năng lao động chưa hồi phục; khi sức khoẻ bình phục thì phải xem xét tiếp tục giao kết. Điểm c là thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh nguy hiểm, địch hoạ hoặc di dời, thu hẹp sản xuất theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà đã tìm mọi biện pháp khắc phục vẫn buộc phải giảm chỗ làm việc. Khoản 2 đặt thời hạn báo trước: 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng từ 12 đến 36 tháng, 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng và với trường hợp điểm b khoản 1; khoản 3 miễn báo trước cho hai trường hợp người lao động không có mặt sau thời hạn tạm hoãn và tự ý bỏ việc. Điều 37 chặn lại đúng lúc dễ xảy ra nhất: không được đơn phương khi người lao động đang điều trị, điều dưỡng theo chỉ định của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có thẩm quyền — trừ trường hợp điểm b khoản 1 Điều 36; không được đơn phương khi người lao động đang nghỉ hằng năm, nghỉ việc riêng hoặc nghỉ khác đã được đồng ý; không được đơn phương với người lao động nữ mang thai, đang nghỉ thai sản hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Đường thứ ba không phải đơn phương mà là cho thôi việc, và nó có bộ thủ tục riêng. Điều 42 khoản 1 định nghĩa thay đổi cơ cấu, công nghệ gồm thay đổi cơ cấu tổ chức, tổ chức lại lao động, thay đổi quy trình công nghệ máy móc thiết bị, thay đổi sản phẩm hoặc cơ cấu sản phẩm; khoản 2 định nghĩa lý do kinh tế gồm khủng hoảng hoặc suy thoái kinh tế và việc thực hiện chính sách, pháp luật khi cơ cấu lại nền kinh tế hoặc cam kết quốc tế. Khoản 3 và khoản 4 buộc xây dựng và thực hiện phương án sử dụng lao động theo Điều 44; khoản 5 buộc trả trợ cấp mất việc làm theo Điều 47; khoản 6 buộc trao đổi ý kiến với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở và thông báo trước 30 ngày cho Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh và cho người lao động. Điều 44 khoản 1 liệt kê năm nội dung phương án, trong đó có danh sách người tiếp tục được sử dụng, người được đào tạo lại, người nghỉ hưu, người phải chấm dứt hợp đồng, và biện pháp cùng nguồn tài chính bảo đảm; khoản 2 buộc thông báo công khai phương án cho người lao động trong 15 ngày kể từ ngày được thông qua. Điều 45 khoản 1 buộc thông báo bằng văn bản cho người lao động về việc chấm dứt, trừ năm khoản của Điều 34; và với người lao động tự ý bỏ việc, mốc để bị chấm dứt theo điểm e khoản 1 Điều 36 là 05 ngày làm việc liên tục, khác với mốc sa thải theo khoản 4 Điều 125 là 05 ngày cộng dồn trong 30 ngày hoặc 20 ngày cộng dồn trong 365 ngày, và cả hai đều trừ trường hợp có lý do chính đáng như thiên tai, hoả hoạn, bản thân hoặc thân nhân bị ốm có xác nhận của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có thẩm quyền. Về chế tài, Điều 18 Nghị định 283/2026/NĐ-CP phạt từ 1.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng với việc không thông báo bằng văn bản khi chấm dứt hợp đồng, và từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng với ba nhóm vi phạm quanh việc cho thôi vì cơ cấu: không trao đổi ý kiến hoặc không báo trước 30 ngày; không lập phương án sử dụng lao động hoặc lập không đầy đủ nội dung chủ yếu; dùng quy chế đánh giá mà không tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động.

Ghi chú

Vì sao mức B: ba cửa đơn phương, ba mốc báo trước, ba nhóm bị cấm đơn phương và năm nội dung phương án sử dụng lao động đều là câu chữ đọc được nguyên văn, và mốc 30 ngày xuất hiện hai lần trong cùng một điều với hai đối tượng nhận thông báo khác nhau, nên không có chỗ phải suy đoán; chưa lên A vì không có thống kê Việt Nam nào về số người bị cho thôi theo từng cửa, tỷ lệ người được đào tạo lại, hay số quyết định bị huỷ vì thiếu phương án, nên mục không có kết cục đo được để lên hạng. Ba cái bẫy người Việt hay sập. Một: bị cho nghỉ vì "không đáp ứng yêu cầu công việc" mà chưa từng có quy chế đánh giá mức độ hoàn thành, hoặc có quy chế nhưng ban hành sau ngày bị đánh giá; điểm a khoản 1 Điều 36 gắn việc xác định vào quy chế của người sử dụng lao động, và Điều 18 khoản 3 nghị định phạt đúng hành vi dùng quy chế mà không tham khảo ý kiến, nên câu hỏi đầu tiên cần hỏi là xin bản quy chế và ngày ban hành. Hai: đang điều trị bệnh mà nhận quyết định chấm dứt, hoặc đang nghỉ phép, đang mang thai, đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi; Điều 37 cấm đơn phương trong đúng những quãng đó, trừ trường hợp điểm b khoản 1 Điều 36 đã điều trị đủ 12 tháng hoặc 6 tháng, nên việc cần làm là giữ giấy ra viện, giấy hẹn điều trị, và trả lời bằng văn bản nêu rõ mình đang trong quãng bị cấm. Ba: bị cho thôi vì "thay đổi cơ cấu" mà không có phương án sử dụng lao động, không có thông báo 30 ngày cho Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, và không có trợ cấp mất việc làm; ba thiếu sót đó nằm ở khoản 4, 5, 6 Điều 42 và Điều 44, và mỗi cái đều có khung phạt riêng. Bạn không cần tranh cãi về lý do: việc đúng là xin bằng văn bản ba thứ — quyết định chấm dứt ghi rõ căn cứ, phương án sử dụng lao động, và bảng tính trợ cấp — rồi đối chiếu từng dòng với điều luật tương ứng trước khi ký bất cứ giấy nào.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền.

Nói đơn giản

Công ty cho bạn nghỉ vì ốm xong không làm nổi, không đáp ứng được công việc, hoặc hoàn cảnh thay đổi lớn, thì phải báo trước 30 ngày bằng văn bản. Không báo thì ngoài N phải trả thêm một tháng lương, đây là cái người ta hay gọi là N+1. Khi thương lượng, tách riêng một tháng này ra, đừng để công ty gộp nó vào trong N.

Lợi ích

Luật hợp đồng lao động quy định, người sử dụng lao động chấm dứt hợp đồng theo điều này có hai cách. Một là "báo trước ba mươi ngày bằng văn bản cho chính người lao động". Hai là "trả thêm cho người lao động một tháng lương rồi có thể chấm dứt hợp đồng lao động". Muốn bạn đi ngay thì phải bỏ thêm một tháng lương. Một tháng thêm này thường gọi là tiền thay báo trước, là một khoản tính riêng ngoài N. Một tháng này tính theo lương tháng trước của bạn, còn N tính theo lương bình quân 12 tháng trước khi nghỉ, hai khoản có mức cơ sở khác nhau

Mức bằng chứng

A

Ghi chú

Một tháng này chỉ có trong ba trường hợp ở Điều 40 Luật Hợp đồng Lao động Trung Quốc. Ốm đau hoặc bị thương không do công việc, hết thời gian điều trị mà không làm được việc cũ, cũng không làm được việc khác được bố trí. Không đáp ứng được công việc, đã đào tạo hoặc chuyển vị trí mà vẫn không đáp ứng được. Hoàn cảnh khách quan lúc ký hợp đồng thay đổi lớn, hai bên thương lượng không được. Các trường hợp khác đều không có một tháng này. Cắt giảm nhân sự vì lý do kinh tế (Điều 41) chỉ yêu cầu công ty báo trước 30 ngày và trình bày tình hình với công đoàn hoặc toàn thể người lao động. Công ty đề nghị, hai bên thoả thuận chấm dứt thì trả N. Bạn có lỗi như vi phạm kỷ luật nghiêm trọng mà bị cho nghỉ thì không có bồi thường. Công ty chấm dứt trái luật thì trả 2N. Thuộc ba trường hợp ở Điều 40 thì khi thương lượng tính riêng N và 1, đừng để công ty gộp một tháng thêm đó vào N

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 1

1. Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14 ngày 20/11/2019, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 18/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026 (Điều 36, Điều 37, Điều 42, Điều 43, Điều 44, Điều 45, Điều 125 khoản 4), bản ký PDF: datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2026/02/… bản công bố kèm tệp đọc được: congbao.chinhphu.vn/van-ban/van-ban-hop-nhat-… ; Nghị định số 145/2020/NĐ-CP ngày 14/12/2020 (Điều 8 khoản 1 và khoản 2): congbao.chinhphu.vn/van-ban/nghi-dinh-so-145-… ; Nghị định số 283/2026/NĐ-CP ngày 15/7/2026 (Điều 18 khoản 1 và khoản 3): congbao.chinhphu.vn/van-ban/nghi-dinh-so-283-… Tra ngày 3/11/2026.