Muốn nói một người lớn "không tự quyết được việc của mình" thì phải ra toà, và toà có ba mức chứ không phải hai

Chỉ toà mới tuyên được một người mất năng lực hành vi dân sự, và phải có kết luận giám định pháp y tâm thần. Người chưa tới mức đó nhưng không đủ khả năng tự quyết thì toà tuyên "có khó khăn trong nhận thức" rồi chỉ định người giám hộ. Gia đình tự quyết thay thì giấy tờ đó không có giá trị.

Chi phí

Nộp đơn yêu cầu lên toà không phải nộp tạm ứng án phí, và người khuyết tật được miễn án phí theo điểm đ khoản 1 Điều 12 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, nhưng phải có giấy tờ chứng minh mình thuộc diện đó. Cái tốn tiền là giám định: toà trưng cầu giám định pháp y tâm thần, và chi phí giám định thường do người yêu cầu tạm ứng trước, tính theo bảng giá của cơ sở giám định, có khi vài triệu đến vài chục triệu. Tốn thời gian hơn tiền: luật cho toà một tháng để chuẩn bị xét đơn, nhưng hồ sơ giám định, lịch khám, việc triệu tập người liên quan thường làm thời gian dài hơn, nhất là ở tỉnh chỉ có một cơ sở giám định. Còn phải đưa người được yêu cầu đến khám, và người đó có quyền trình bày ý kiến trước toà.

Lợi ích

Một người trưởng thành không tự động mất quyền quyết định chỉ vì có bệnh hoặc khuyết tật. Khi thực sự có vấn đề về năng lực hành vi, tòa án và kết luận chuyên môn đóng vai trò quyết định; gia đình nên tìm hiểu thủ tục trước khi tự ý thay người đó ký giấy tờ.

Pháp luật Việt Nam

Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13 Điều 22 khoản 1: khi một người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, toà án ra quyết định tuyên bố người này mất năng lực hành vi dân sự trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần; khoản 2: giao dịch của người đó phải do người đại diện theo pháp luật xác lập. Điều 23 khoản 1 là mức ở giữa, đúng chỗ nhiều gia đình bỏ qua: người thành niên do tình trạng thể chất hoặc tinh thần mà không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực hành vi dân sự thì toà tuyên bố là người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, chỉ định người giám hộ và xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ. Điều 24 là mức thứ ba, chỉ dùng cho người nghiện ma tuý hoặc chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản gia đình, và chỉ hạn chế phần tài sản. Về trình tự: Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13 Điều 27 khoản 1 đưa yêu cầu này vào thẩm quyền dân sự của toà; Điều 376 khoản 1 và khoản 2 xác định ai có quyền yêu cầu, trong đó khoản 2 cho chính người thành niên không đủ khả năng nhận thức tự yêu cầu; Điều 377 cho toà trưng cầu giám định sức khoẻ hoặc giám định pháp y tâm thần theo đề nghị của người yêu cầu; Điều 378 buộc quyết định tuyên bố người có khó khăn trong nhận thức phải chỉ định người giám hộ; Điều 379 cho phép chính người đó hoặc người có quyền, lợi ích liên quan xin huỷ bỏ quyết định khi không còn ở trong tình trạng đã bị tuyên. Điều 366 khoản 1 đặt thời hạn chuẩn bị xét đơn là 01 tháng kể từ ngày thụ lý.

Ghi chú

Vì sao mức A: toàn bộ câu trả lời nằm trong chữ của luật đang có hiệu lực — ba mức năng lực, ai được yêu cầu, toà buộc phải có giám định pháp y tâm thần, quyết định phải chỉ định người giám hộ — và mọi điều đã mở nguyên văn, không phải suy từ trí nhớ; phần không chắc là thời gian thực tế và chi phí giám định, nên mục chỉ nêu mốc luật và nói rõ chi phí phụ thuộc cơ sở giám định. Bốn cái bẫy. Một: nhảy thẳng lên "mất năng lực hành vi dân sự" trong khi người đó vẫn hiểu và tự quyết được nhiều việc — mức đúng có thể là "có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi", và hệ quả rất khác: ở mức giữa, quyền, nghĩa vụ của người giám hộ do toà xác định theo từng việc, không phải thay hết mọi giao dịch. Hai: gia đình tự viết giấy "uỷ quyền toàn bộ", tự giữ sổ đỏ, tự ký hợp đồng bán nhà thay người khuyết tật — khi chưa có quyết định của toà thì không có người đại diện theo pháp luật, và người mua, ngân hàng có quyền đòi lại, hợp đồng có thể bị tuyên vô hiệu. Ba: tưởng miễn án phí là miễn hết — tiền giám định, tiền sao chụp hồ sơ, tiền đi lại vẫn phải trả trước, và toà có thể yêu cầu tạm ứng chi phí giám định dù đương sự thuộc diện miễn án phí; hỏi thẳng toà án nơi nộp đơn về khoản này trước khi nộp, đừng chuẩn bị mỗi tờ đơn. Bốn: tuyên xong rồi coi như xong vĩnh viễn — quyết định không tự hết hiệu lực khi người đó hồi phục; phải có đơn xin huỷ bỏ và một quyết định khác của toà, nếu không thì mọi giấy tờ sau đó vẫn bị coi là của người mất năng lực. Ghi chú thêm: thời hạn chuẩn bị xét đơn ở Việt Nam là 01 tháng, không phải 30 ngày như cách nói của nhiều bài tư vấn, và mốc này bị đẩy lùi khi phải chờ kết luận giám định.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Nộp đơn lên toà án (Trung Quốc) không phải nộp án phí thụ lý. Cần giám định thì phí giám định tính riêng, thường do người nộp đơn trả. Luật yêu cầu xét xong trong 30 ngày, làm giám định thì kéo dài hơn.

Nói đơn giản

Một người trưởng thành có phải là "người không có năng lực hành vi dân sự" hay "người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự" hay không, chỉ toà án mới xác định được. Người nhà, cơ quan, tổ dân phố đều không tự quyết được. Phải do người có quyền lợi liên quan hoặc tổ chức liên quan nộp đơn lên toà án. Ngược lại, khi trí tuệ hoặc sức khoẻ tâm thần đã hồi phục, cũng có thể xin xác định người đó đã khôi phục năng lực hành vi. Thủ tục này vừa là giới hạn, vừa là bảo vệ.

Lợi ích

Điều 21 Bộ luật Dân sự Trung Quốc: "Người trưởng thành không thể nhận biết hành vi của mình là người không có năng lực hành vi dân sự, do người đại diện theo pháp luật của họ thay mặt thực hiện hành vi pháp lý dân sự." Điều 22: "Người trưởng thành không thể nhận biết đầy đủ hành vi của mình là người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; việc thực hiện hành vi pháp lý dân sự do người đại diện theo pháp luật thay mặt, hoặc phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý, chấp thuận sau; nhưng có thể tự mình thực hiện hành vi pháp lý dân sự chỉ thuần tuý có lợi, hoặc hành vi pháp lý dân sự phù hợp với tình trạng trí tuệ, sức khoẻ tâm thần của mình." Điều 24: "Người trưởng thành không thể nhận biết hoặc không thể nhận biết đầy đủ hành vi của mình thì người có quyền lợi liên quan hoặc tổ chức liên quan có thể đề nghị toà án nhân dân xác định người đó là người không có năng lực hành vi dân sự hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự." Cùng điều còn quy định, sau khi đã bị xác định, theo đề nghị của chính người đó, người có quyền lợi liên quan hoặc tổ chức liên quan, toà án nhân dân có thể căn cứ mức hồi phục trí tuệ, sức khoẻ tâm thần mà xác định họ đã trở lại là người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc người có đầy đủ năng lực hành vi dân sự. Tổ chức liên quan gồm: uỷ ban cư dân, uỷ ban thôn dân, trường học, cơ sở y tế, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Người khuyết tật, tổ chức người cao tuổi thành lập theo luật, cơ quan dân chính… Điều 23 quy định, người giám hộ của người không có năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự là người đại diện theo pháp luật của họ (toàn quốc, hiệu lực từ ngày 1/1/2021). Thủ tục ghi trong chương thủ tục đặc biệt của Luật Tố tụng Dân sự Trung Quốc. Điều 198: đơn nộp tới toà án nhân dân cơ sở nơi công dân đó cư trú, "đơn phải ghi rõ sự thật và căn cứ cho thấy công dân đó không có năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự". Điều 199: "Toà án nhân dân sau khi thụ lý đơn, khi cần thiết phải giám định đối với công dân bị đề nghị xác định là không có năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự." Điều 187: vụ việc theo thủ tục đặc biệt "phải xét xong trong ba mươi ngày kể từ ngày thụ lý hoặc trong ba mươi ngày sau khi hết thời hạn thông báo công khai", có trường hợp đặc biệt cần kéo dài thì do chánh án toà án đó phê duyệt. Điều 8 Biện pháp nộp án phí (Trung Quốc): vụ việc xét theo thủ tục đặc biệt của Luật Tố tụng Dân sự thì không nộp án phí thụ lý. Điều 12: chi phí phát sinh trong tố tụng do giám định…, toà án nhân dân theo nguyên tắc "ai yêu cầu, người đó chịu" quyết định đương sự trả thẳng cho tổ chức liên quan

Mức bằng chứng

A

Ghi chú

Đơn xin đi theo thủ tục đặc biệt của toà án, thời hạn xét xử luật định 30 ngày, ngắn hơn vụ án dân sự thông thường, nhưng làm giám định thì mất thêm thời gian. Đơn phải ghi rõ sự thật và căn cứ, thường phải kèm giấy chẩn đoán của bệnh viện, đây là kinh nghiệm của tác giả. Toà án khi cần thiết phải giám định, phí giám định theo nguyên tắc "ai yêu cầu, người đó chịu", thường do người nộp đơn trả. Chưa qua thủ tục này, cũng không phải người đại diện theo pháp luật, mà ký thay người khác, định đoạt tài sản của họ, thì theo Điều 171 Bộ luật Dân sự Trung Quốc, chưa được chấp thuận sau thì không có hiệu lực với họ, nhà đã bán cũng có thể phải trả lại. Điều này tác giả suy ra từ điều luật. Còn phải nhớ một điểm: bị hạn chế năng lực hành vi dân sự không có nghĩa là việc gì cũng không được làm. Việc phù hợp với trí tuệ, tình trạng tâm thần của họ, và việc thuần tuý có lợi, họ tự làm được, đừng làm thay tất cả. Người giám hộ được xác định thế nào: xem chương này mục 19 (người giám hộ).

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 1

1. Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 (Điều 22, 23, 24), bản toàn văn trên Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp: vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/bo-luat-dan-su-so-91… ; Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13 (Điều 27 khoản 1, Điều 366 khoản 1, Điều 376 đến Điều 379): vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/bo-luat-to-tung-dan-… ; Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 ngày 30/12/2016 về án phí, lệ phí toà án (Điều 12 khoản 1 điểm đ): vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/nghi-quyet-so-326-20… . Tra ngày 3/11/2026.