Người giám hộ của người lớn theo thứ tự luật định; người được giám hộ gây thiệt hại thì lấy tài sản của họ trả trước

Người mất năng lực hành vi dân sự có người giám hộ theo thứ tự: vợ hoặc chồng, con, cha mẹ. Không ai đủ điều kiện thì xã cử, tranh chấp thì toà định. Người được giám hộ gây thiệt hại thì bồi thường bằng tài sản của họ trước; thiếu mới lấy tài sản người giám hộ trừ khi người đó chứng minh không lỗi.

Chi phí

Không mất tiền để được công nhận là người giám hộ đương nhiên; nếu phải cử hoặc chỉ định thì không có lệ phí, nhưng đi lại, giấy tờ, xác nhận của Uỷ ban nhân dân cấp xã vẫn tốn công. Muốn chọn trước người giám hộ cho mình thì phải lập văn bản có công chứng hoặc chứng thực, tốn phí công chứng theo giá trị tài sản hoặc theo biểu phí. Khi có tranh chấp, đường đi là Uỷ ban nhân dân cấp xã cử, không thoả thuận được thì toà chỉ định; phần tốn kém nhất là thời gian và quan hệ gia đình, không phải tiền. Người giám hộ còn phải lo chi phí chăm sóc, điều trị, và giữ giấy tờ tài sản của người được giám hộ — sổ đỏ, sổ tiết kiệm, hợp đồng bảo hiểm — trong tình trạng tra cứu được, vì đó là thứ bị đem ra tranh cãi nhiều nhất khi người được giám hộ qua đời.

Lợi ích

Việc chỉ định người giám hộ có thể giúp người gặp khó khăn trong nhận thức được hỗ trợ quản lý tài sản và thủ tục, nhưng cũng ảnh hưởng lớn đến quyền tự quyết. Cần kiểm tra rõ ai có thẩm quyền, phạm vi được đại diện, nghĩa vụ báo cáo và quyền của người được giám hộ.

Pháp luật Việt Nam

Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13 Điều 47 khoản 1 điểm c và điểm d xác định người được giám hộ gồm người mất năng lực hành vi dân sự và người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; khoản 2: một người chỉ có một người giám hộ, trừ cha mẹ cùng giám hộ con hoặc ông bà cùng giám hộ cháu. Điều 48 khoản 2 cho người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ quyền lựa chọn người giám hộ cho mình, nhưng phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực, và chỉ có hiệu lực khi người đó ở tình trạng cần giám hộ. Điều 53 quy định thứ tự người giám hộ đương nhiên của người mất năng lực hành vi dân sự: vợ hoặc chồng; nếu không thì con cả, rồi con tiếp theo có đủ điều kiện; nếu người đó chưa có vợ, chồng, con hoặc những người này không đủ điều kiện thì cha, mẹ. Điều 54 khoản 1: không có người giám hộ đương nhiên thì Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ cử; tranh chấp thì toà chỉ định; khoản 4: người giám hộ của người có khó khăn trong nhận thức do toà chỉ định trong số những người theo Điều 53, không có thì toà chỉ định người khác hoặc đề nghị một pháp nhân giám hộ. Điều 51 đặt cơ chế giám sát: người thân thích thoả thuận cử người giám sát, và nếu việc giám sát liên quan đến quản lý tài sản thì phải đăng ký tại Uỷ ban nhân dân cấp xã. Điều 57 khoản 1 liệt kê nghĩa vụ: chăm sóc và bảo đảm việc điều trị, đại diện trong giao dịch, quản lý tài sản, bảo vệ quyền lợi. Điều 59 khoản 1: bán, cho thuê, cho vay, thế chấp, đặt cọc tài sản có giá trị lớn của người được giám hộ phải có sự đồng ý của người giám sát, và người giám hộ không được đem tài sản của người được giám hộ tặng cho người khác. Điều 586 khoản 3: người giám hộ được dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường; không có hoặc không đủ thì bồi thường bằng tài sản của mình; chứng minh được mình không có lỗi trong việc giám hộ thì không phải lấy tài sản của mình để bồi thường. Điều 599 khoản 2 và khoản 3: người mất năng lực hành vi dân sự gây thiệt hại trong thời gian bệnh viện hoặc pháp nhân khác trực tiếp quản lý thì bệnh viện, pháp nhân đó bồi thường, trừ khi chứng minh không có lỗi trong quản lý.

Ghi chú

Vì sao mức A: thứ tự người giám hộ, điều kiện chọn trước, giới hạn quyền định đoạt tài sản và cách phân bổ trách nhiệm bồi thường đều là câu chữ trong Bộ luật Dân sự đang có hiệu lực, đã mở nguyên văn từng điều; không có chỗ nào phải suy đoán. Điều dễ đọc sai nhất là khoản 3 Điều 586: người giám hộ không bồi thường vô điều kiện, mà chỉ bồi thường khi người được giám hộ không có hoặc không đủ tài sản và mình không chứng minh được là không có lỗi — hai điều kiện này độc lập với nhau. Bốn cái bẫy. Một: tưởng quan hệ vợ chồng, cha con tự động sinh ra quyền thay mặt người kia ký mọi giấy — với người có khó khăn trong nhận thức, người giám hộ do toà chỉ định và quyền, nghĩa vụ chỉ trong phạm vi quyết định ghi, nên phải đọc quyết định trước khi ký, nhất là khi bán nhà hoặc rút tiền tiết kiệm. Hai: bán tài sản của người được giám hộ mà không có ý kiến bằng văn bản của người giám sát — Giao dịch có thể bị vô hiệu, và người mua dù có thiện chí cũng có thể chịu thiệt.; muốn bán phải có văn bản của người giám sát đăng ký ở cấp xã, không phải lời nói miệng trong nhà. Ba: đưa người được giám hộ vào bệnh viện, cơ sở bảo trợ hoặc gửi cho họ hàng rồi cho rằng trách nhiệm đã chuyển — chỉ bệnh viện, trường học hoặc pháp nhân trực tiếp quản lý mới có trách nhiệm theo Điều 599, còn gửi cho người thân thì trách nhiệm vẫn nằm ở người giám hộ; vì vậy hợp đồng gửi trông nom phải ghi rõ ai chịu trách nhiệm khi xảy ra thiệt hại, và mua bảo hiểm trách nhiệm cho người giám hộ là việc đáng làm. Bốn: chọn người giám hộ trước bằng giấy viết tay không công chứng — văn bản đó không đủ điều kiện theo khoản 2 Điều 48, và khi người lập không còn năng lực thì toà sẽ đi theo thứ tự Điều 53, tức là người được chọn có thể bị gạt ra ngoài.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền. Khi có tranh chấp thì phải tới uỷ ban cư dân, uỷ ban thôn dân, cơ quan dân chính (Trung Quốc) hoặc toà án để giải quyết.

Nói đơn giản

Người trưởng thành mất năng lực hành vi thì người giám hộ được xác định theo thứ tự: vợ hoặc chồng; cha mẹ và con; người thân gần khác; cuối cùng là cá nhân hoặc tổ chức khác được uỷ ban cư dân hoặc các nơi tương tự đồng ý. Có tranh chấp thì uỷ ban cư dân, uỷ ban thôn dân hoặc cơ quan dân chính chỉ định, không đồng ý thì lên toà án. Lúc còn minh mẫn có thể chỉ định trước bằng văn bản người giám hộ tương lai. Người được giám hộ gây thương tích cho người khác thì trước hết lấy tiền của chính họ bồi thường, không đủ thì người giám hộ bù.

Lợi ích

Điều 28 Bộ luật Dân sự Trung Quốc: người trưởng thành không có năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự thì những người có khả năng giám hộ sau đây lần lượt theo thứ tự làm người giám hộ: "(1) vợ hoặc chồng; (2) cha mẹ, con; (3) người thân gần khác; (4) cá nhân hoặc tổ chức khác tự nguyện làm người giám hộ, nhưng phải được uỷ ban cư dân, uỷ ban thôn dân hoặc cơ quan dân chính nơi người được giám hộ cư trú đồng ý." Điều 31: có tranh chấp về việc xác định người giám hộ thì do uỷ ban cư dân, uỷ ban thôn dân hoặc cơ quan dân chính nơi người được giám hộ cư trú chỉ định; không đồng ý với việc chỉ định thì có thể đề nghị toà án nhân dân chỉ định, cũng có thể đề nghị thẳng toà án nhân dân. Khi chỉ định "phải tôn trọng ý muốn thật của người được giám hộ, theo nguyên tắc có lợi nhất cho người được giám hộ". Trước khi chỉ định mà quyền lợi của người đó ở trạng thái không ai bảo vệ, thì uỷ ban cư dân, uỷ ban thôn dân, tổ chức liên quan theo luật định hoặc cơ quan dân chính làm người giám hộ tạm thời. Điều 33: "Người trưởng thành có đầy đủ năng lực hành vi dân sự có thể bàn trước với người thân gần, cá nhân hoặc tổ chức khác tự nguyện làm người giám hộ, và xác định người giám hộ cho mình bằng văn bản". Điều 1188: "Người không có năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự gây thiệt hại cho người khác thì người giám hộ chịu trách nhiệm bồi thường. Người giám hộ đã làm tròn trách nhiệm giám hộ thì có thể được giảm trách nhiệm bồi thường." Người được giám hộ có tài sản thì lấy tài sản của chính họ trả bồi thường, phần thiếu do người giám hộ bồi thường. Điều 1189: người giám hộ uỷ thác trách nhiệm giám hộ cho người khác thì vẫn phải chịu trách nhiệm bồi thường; người được uỷ thác có lỗi thì chịu trách nhiệm tương ứng (toàn quốc, hiệu lực từ ngày 1/1/2021)

Mức bằng chứng

A

Ghi chú

Điều 33 chính là giám hộ theo thoả thuận. Nhân lúc người đó còn minh mẫn, chọn sẵn người bằng văn bản thì tránh được quá nửa tranh chấp về sau, viết cụ thể thế nào: xem chương 17 mục 1 (giám hộ theo thoả thuận). Phần bồi thường phải cẩn thận: giao người cho cơ sở nhận chăm sóc hay họ hàng trông giúp, trách nhiệm vẫn nằm ở người giám hộ, người được uỷ thác chỉ chịu trách nhiệm tương ứng khi chính họ có lỗi. Vì vậy mua một hợp đồng bảo hiểm trách nhiệm người giám hộ cho người được giám hộ là có ý nghĩa. Điều 78 Luật Y tế Tinh thần (Trung Quốc) còn quy định, người giám hộ bỏ rơi người bệnh hoặc không làm tròn trách nhiệm giám hộ mà gây thiệt hại thì phải bồi thường theo luật.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 1

1. Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 (Điều 47, 48 khoản 2, 51, 53, 54, 57, 59, 586 khoản 3, 599), bản toàn văn: vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/bo-luat-dan-su-so-91… . Tra ngày 3/11/2026.