Thuốc hết hạn và thuốc còn dư: mỗi năm dọn một lần, đừng để dành, và tuyệt đối không bán lại

Thuốc hết hạn và thuốc còn dư đừng để trong nhà. Việt Nam chưa có chỗ thu gom chung cho cả nước: hỏi nhà thuốc hoặc bệnh viện gần nhất có nhận lại không, không nhận thì bỏ theo hướng dẫn của địa phương. Không bán lại, không cho lại, không đổ sang lọ khác.

Chi phí

Không mất tiền. Mất một buổi mười lăm đến hai mươi phút mỗi năm để đổ cả tủ thuốc ra bàn, soi hạn dùng trên từng vỉ, gom riêng những hộp đã quá hạn hoặc thuộc đơn của một bệnh đã khỏi, và thêm một chuyến đi nếu tìm được nơi nhận. Khoản đắt nằm ở phía ngược lại, và nó không hiện ra trên hoá đơn: một hộp thuốc để lại trong ngăn kéo không tốn đồng nào cho tới đêm trẻ con mở được nó, và lúc đó cái giá là một đêm ở phòng cấp cứu, tiền xe, tiền thuốc và mấy ngày lo. Còn một cái giá thứ hai ít ai tính: người cao tuổi trong nhà uống nhầm hộp này sang hộp khác, vì hai hộp khác tên, khác màu nhưng cùng một hoạt chất, hoặc vì hộp cũ đã bị đổ sang lọ không nhãn.

Lợi ích

Phía Mỹ, hệ thống giám sát tai nạn tại phòng cấp cứu ghi được 640.161 lượt khám vì trẻ dưới 6 tuổi tự uống thuốc mà người lớn không biết, trong mười năm 2004 đến 2013; con số này suy ra từ 13.268 ca thật. Dạng thuốc hay gặp nhất là viên nén kê đơn, 45,9%; sau đó là viên không kê đơn 22,3% và siro không kê đơn 12,4%. Trong nhóm siro, bốn thứ chiếm 91,2% số ca: paracetamol 32,9%, thuốc cảm và ho 27,5%, ibuprofen 15,7%, diphenhydramin 15,6%. Bản cập nhật 2023 tính 677.968 lượt cho giai đoạn 2009 đến 2020 và cho thấy chiều đi xuống: 66.416 lượt năm 2009, còn 36.564 lượt năm 2020, giảm trung bình 6,0% mỗi năm. Trong giai đoạn 2017 đến 2020, 67,4% số ca là trẻ 1 đến 2 tuổi, và 48,1% là viên nén kê đơn. Nghiên cứu 2020 hỏi trực tiếp 4.496 người gọi đến 5 trung tâm chống độc, và đây là chỗ đáng nhớ nhất: 51,5% số ca liên quan thuốc kê đơn là trẻ lấy được thuốc đã bị người lớn lấy ra khỏi vỏ hộp, so với 20,8% ở thuốc không kê đơn, tỷ số chênh hiệu chỉnh 3,39 (khoảng tin cậy 95%: 2,87 đến 4,00). Thuốc của ông bà chiếm 30,7% số ca thuốc kê đơn, so với 7,8% ở thuốc không kê đơn (tỷ số chênh 3,99; 3,26 đến 4,87).

Pháp luật Việt Nam

Phía Việt Nam, không có đường thu gom phổ quát. Luật Bảo vệ môi trường 72/2020/QH14 Điều 75 khoản 1 chia chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình đúng ba nhóm: rác tái sử dụng, tái chế; rác thực phẩm; rác khác. Khoản 2 giao Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quy định cụ thể nhóm thứ ba và có chính sách khuyến khích phân loại riêng chất thải nguy hại trong rác hộ gia đình, nghĩa là việc tách thuốc ra khỏi rác thường là khuyến khích ở cấp tỉnh, không phải một đường thu gom có sẵn trên cả nước. Đếm chữ “thuốc” trong toàn văn luật này ra 11 lần, cả 11 lần là thuốc bảo vệ thực vật hoặc thuốc thú y, không lần nào là thuốc chữa bệnh. Thông tư 02/2022/TT-BTNMT có quy định về chất thải y tế nguy hại, nhưng đặt nghĩa vụ lên cơ sở khám bệnh, chữa bệnh chứ không lên hộ gia đình. Ở cấp thành phố, Quyết định 58/2025/QĐ-UBND của Uỷ ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, hiệu lực 25/4/2025, quy định việc phân loại nhóm rác khác và chính sách khuyến khích phân loại riêng chất thải nguy hại phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân. Phía thuốc, Luật Dược 105/2016/QH13 Điều 6 khoản 5 điểm b coi việc kinh doanh thuốc đã hết hạn dùng là hành vi bị nghiêm cấm, khoản 14 cấm cấp phát và bán thuốc đã hết hạn cho người sử dụng, khoản 7 cấm thay đổi hạn dùng ghi trên nhãn; Điều 61 khoản 1 điểm h buộc nhãn phải thể hiện hạn dùng, khoản 2 nói tờ hướng dẫn sử dụng là một phần không thể tách rời của nhãn và phải bằng tiếng Việt.

Ghi chú

Vì sao mức C: các con số về trẻ uống nhầm là số thật của một hệ thống giám sát quốc gia chạy liên tục, và các mốc pháp lý thì đọc được nguyên văn trong luật đang có hiệu lực; nhưng cái mục này khuyên làm, dọn tủ thuốc rồi tìm chỗ bỏ, lại là việc chưa có can thiệp nào được đo ở Việt Nam. Không có nghiên cứu nào đếm được dọn tủ thuốc làm giảm bao nhiêu ca, và ở đây còn thiếu hẳn cái đích đến: cả nước chưa có hệ thống thu gom thuốc hết hạn phổ quát, nên cùng một hành động, người ở thành phố lớn có thể có nơi nhận còn người ở huyện thì không, và không ai đo được chuyện đó. Phần luật thì chắc, phần kết cục thì trống, nên để C chứ không đẩy lên B. Ba cái bẫy người Việt hay sập. Một: để dành “cho chắc”, nhất là vỉ kháng sinh còn dở và thuốc cảm mua theo vỉ, rồi tái phát thì uống lại đơn cũ hoặc đưa cho người nhà; luật chỉ cấm người bán cấp phát và bán thuốc hết hạn, không cấm bạn giữ nó trong nhà, nên khoảng trống đó là chỗ nguy hiểm nằm. Hai: đổ thuốc sang lọ nhựa, hộp kẹo, hộp bánh cho gọn, hoặc bóc hết vỉ ra túi nilon; đây đúng là tình huống chiếm hơn nửa số ca thuốc kê đơn trong nghiên cứu 2020, và nó xoá luôn hạn dùng lẫn tên thuốc. Ba: chép nguyên cách xử lý của nước ngoài, tức là có một thùng riêng cho thuốc ở mỗi khu dân cư; ở Việt Nam chưa có thùng đó, nên việc thật làm được chỉ là hỏi nơi nhận tại địa phương mình, hoặc bỏ theo hướng dẫn phân loại của tỉnh, và đừng vì chờ một chương trình thu gom mà để thuốc trong nhà nhiều năm. Thêm hai điều dễ hiểu sai. Thuốc hết hạn không phải viên nào cũng thành chất độc, nhưng cũng không phải viên nào còn đủ tác dụng, và cách xử lý “uống bù liều” là cách sai nhất, nhất là với thuốc hạ huyết áp, thuốc chống đông, thuốc động kinh. Và thuốc hết hạn không bán được: cả người bán lẫn người mua đều đang làm việc luật cấm, nên đừng coi đống thuốc cũ là món bán được vài chục nghìn.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền. Mỗi năm lục tủ thuốc một lần, mười mấy phút.

Nói đơn giản

Ở Mỹ, trong các ca trẻ con lén người lớn uống nhầm thuốc, gần một nửa là thuốc viên kê đơn. Trong số thuốc kê đơn bị uống nhầm, khoảng ba phần mười là thuốc của ông bà. Dọn bớt thuốc không dùng tới là bớt đi một thứ trẻ có thể lục ra. Thuốc dọn ra thì bỏ cả vỏ hộp vào thùng rác độc hại, hoặc mang tới nhà thuốc có nhận thu gom thuốc cũ.

Lợi ích

Số liệu giám sát cấp cứu ở Mỹ ước tính từ 2004 đến 2013, trẻ dưới 6 tuổi lén người lớn uống phải thuốc đã phải vào khoa cấp cứu khoảng 640 nghìn lượt (ước tính 640.161 lượt). Riêng năm 2013 khoảng 59 nghìn lượt (59.092 lượt). Từ 2010 đến 2013, hay gặp nhất là thuốc viên kê đơn đường uống, chiếm 45,9%. Trong thuốc kê đơn, hay gặp nhất là thuốc giảm đau nhóm opioid (13,8%) và thuốc an thần, gây ngủ nhóm benzodiazepin (12,7%). Năm 2017, 5 trung tâm chống độc ở Mỹ hỏi các phụ huynh gọi tới nhờ giúp. Trong các ca trẻ uống nhầm thuốc kê đơn, 30,7% là thuốc của ông bà. Hơn một nửa (51,5%) số thuốc kê đơn đã được người lớn lấy ra khỏi bao bì gốc trước khi trẻ cầm được. "Danh mục chất thải nguy hại quốc gia (bản năm 2025)" của Trung Quốc xếp thuốc bỏ đi và bao bì của chúng phát sinh từ sinh hoạt hằng ngày của hộ gia đình là chất thải nguy hại trong rác sinh hoạt. Hướng dẫn phân loại rác của Thượng Hải xếp thuốc bỏ đi vào rác độc hại. Hướng dẫn ghi rõ: thuốc bỏ đi gồm thuốc quá hạn, viên nang, viên nén, bao bì trong của thuốc, "thuốc bỏ đi nên bỏ cả bao bì". Thượng Hải còn quy định thuốc quá hạn, thuốc bỏ đi của các gia đình mà nhà thuốc thu gom được thì cơ quan quản lý thị trường từng quận đặt điểm trung chuyển tạm thời. FDA Hoa Kỳ nói cách tốt nhất để xử lý thuốc hết hạn và thuốc không dùng tới là mang tới điểm thu hồi.

Mức bằng chứng

B

Ghi chú

Danh mục phân loại rác mỗi nơi không hoàn toàn giống nhau, lấy danh mục dán ở chỗ đổ rác của khu dân cư làm chuẩn. Thượng Hải xếp bã thuốc bắc vào rác ướt, không tính là rác độc hại. Thuốc giữ lại thì để trong hộp gốc, đừng dồn sang hộp chia thuốc hay lọ khác, cất ở chỗ trẻ không với tới, xem chương 13 mục 20 (uống nhầm). Kháng sinh còn thừa trong nhà cũng đừng tự lấy ra uống, xem chương này mục 7 (kháng sinh). Ở Mỹ, khi không có điểm thu hồi, người ta được hướng dẫn trộn thuốc với bã cà phê, cát vệ sinh cho mèo rồi buộc kín túi, bỏ vào rác thường; một số ít thuốc giảm đau mạnh được phép xả xuống bồn cầu. Đây là cách làm của Mỹ, ở Trung Quốc thì bỏ rác theo cách phân loại của địa phương. Xếp B vì mấy bộ số liệu của Mỹ chỉ là số ghi nhận, chưa có nghiên cứu tính dọn tủ thuốc thì bớt được bao nhiêu lần uống nhầm. Lợi ích xếp "nhỏ": con số có trong tay là số lượt cấp cứu, không phải tử vong, cũng không tính được tác dụng của việc dọn tủ.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 1

1. Lovegrove MC, Weidle NJ, Budnitz DS (2016). Trends in Emergency Department Visits for Unsupervised Pediatric Medication Exposures, 2004-2013. Pediatrics, 136(4):e821-e829. doi.org/10.1542/peds.2015-2092 ; Lovegrove MC, Weidle NJ, Geller AI, et al. (2023). Trends in Emergency Department Visits for Unsupervised Pediatric Medication Exposures. American Journal of Preventive Medicine, 64(6):834-843. doi.org/10.1016/j.amepre.2023.01.011 ; Agarwal M, Lovegrove MC, Geller RJ, et al. (2020). Circumstances Involved in Unsupervised Solid Dose Medication Exposures among Young Children. Journal of Pediatrics, 219:188-195.e6. doi.org/10.1016/j.jpeds.2019.12.027 ; Quốc hội (2020). Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14 (Điều 75): vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/luat-bao-ve-moi-truo… ; Bộ Tài nguyên và Môi trường (2022). Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT (phần quy định về chất thải y tế nguy hại): vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/thong-tu-so-02-2022-… ; Uỷ ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh (2025). Quyết định số 58/2025/QĐ-UBND: vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/quyet-dinh-so-58-202… ; Quốc hội (2016). Luật Dược số 105/2016/QH13 (Điều 6 khoản 5 điểm b, khoản 7, khoản 14; Điều 61): vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/luat-duoc-so-105-201… . Tra ngày 3/11/2026.