Loét do nằm lâu: nhìn da ở ba chỗ xương lồi mỗi ngày, và trở mình theo giờ

Loét do đè ép có bốn độ; độ I là vết đỏ không mất khi ấn, còn da tím hay bọng nước chứa máu cũng là dấu hiệu sớm. Trở mình theo khoảng bác sĩ dặn, quy trình 33 ghi 2 đến 3 giờ một lần, không xoa bóp vùng đỏ, không dùng vòng hơi. Loét độ III và IV phải tới cơ sở y tế.

Chi phí

Tiền gần như không đáng kể: một cái gối chêm, ga trải giường, nước muối sinh lý, vài cuộn băng. Cái mất là thời gian và giấc ngủ của người chăm, vì trở mình là việc lặp lại cả ngày lẫn đêm, mỗi lần là một người phải thức dậy, và không ai làm thay được nếu trong nhà chỉ có một người. Khi đã có vết loét, chi phí đổi bản chất: mỗi lần thay băng là một lần tới cơ sở y tế, cộng băng gạc và những ngày người chăm nghỉ làm. Khoản đắt nhất là một vết loét độ III hay độ IV: nằm viện dài ngày, có khi phải phẫu thuật che phủ, và người cao tuổi nằm lâu thêm thì càng mất sức, càng khó ngồi dậy.

Lợi ích

Quyết định 3553/QĐ-BYT Điều 1 ban hành tài liệu chuyên môn gồm 204 quy trình kỹ thuật phục hồi chức năng, Điều 2 buộc tài liệu được áp dụng tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, Điều 3 cho hiệu lực từ ngày ký và Điều 4 bãi bỏ bốn tài liệu phục hồi chức năng trước đó (Quyết định 54/QĐ-BYT ngày 06/01/2014, 5737/QĐ-BYT ngày 22/12/2017, 2520/QĐ-BYT ngày 18/6/2019, 3665/QĐ-BYT ngày 28/9/2023), nên tờ quy trình phục hồi chức năng cũ đang treo ở nhiều khoa là bản đã hết hiệu lực. Quy trình 33 “Tập lăn trở khi nằm” mở đầu bằng câu lăn trở mình thay đổi tư thế là một trong những biện pháp quan trọng nhất nhằm phòng chống các thương tật thứ cấp, và chốt kỹ thuật ở một dòng: lăn trở - thay đổi tư thế làm từ 2 đến 3 giờ/lần, nguyên tắc là làm rất nhẹ nhàng và thận trọng để không làm tổn thương các khớp; khi lăn trở thì kê lót gối ở các điểm tỳ đè để chống loét và chống co rút. Quy trình 29 “Tập nằm đúng tư thế cho người bệnh liệt nửa người” lại ghi cứ 3 đến 4 giờ phải lăn trở và thay đổi tư thế nằm, và trước cũng như sau mỗi lần lăn trở phải đặt người bệnh ở một tư thế đúng. Hai quy trình trong cùng một quyết định nêu hai khoảng khác nhau, nên việc chọn khoảng nào là quyết định của người điều trị dựa trên tình trạng da, bệnh nền và mức chịu đựng của người bệnh, không phải một con số luật định cho tất cả mọi người. Quy trình 187 định nghĩa và chia độ, và đây là phần đáng chép vào sổ của người chăm: loét do đè ép là vết thương khu trú ở da và/hoặc tổ chức dưới da, thường xuất hiện ở vùng xương lồi ít phần mềm che phủ, do hậu quả của việc đè ép hoặc cọ xát; theo hướng dẫn của Hội đồng tư vấn loét do đè ép Hoa Kỳ và Hội đồng tư vấn loét do đè ép Châu Âu năm 2014, loét chia bốn độ, trong đó độ I là “vết đỏ da không làm trắng được”, độ II là loét một phần bề dày lớp da với nền loét đỏ hồng và không có giả mạc, độ III là loét toàn bộ bề dày lớp da, nhìn thấy lớp mỡ dưới da nhưng gân, cơ và xương chưa lộ, độ IV là loét hết lớp da và tổ chức dưới da, có thể lộ cơ và xương. Ngoài bốn độ còn hai dạng không đặc hiệu: vết loét bị giả mạc hoặc tổ chức hoại tử che lấp nên chưa xác định được mức độ, và vùng da chưa trầy xát nhưng ngả màu tím hoặc có bọng nước chứa máu bên trong — dạng thứ hai sẽ sớm chuyển thành vết loét sâu có hoại tử che phủ. Nghĩa là dấu hiệu sớm nhất không phải một vết loét mà là một vết đỏ không mất đi khi ấn ngón tay vào, và một vùng da tím không rách cũng không phải chuyện lành. Cùng quy trình đặt rõ việc phải làm và việc bị cấm: vệ sinh da khô ráo và sạch sẽ; không xoa bóp hay chà xát lên vết loét độ I; đặt người bệnh nằm nghiêng 30 đến 40 độ (nửa ngửa) thay vì nằm nghiêng vuông góc 90 độ hoặc tư thế Fowler; với vết loét vùng cùng cụt hoặc ụ ngồi thì không cho người bệnh ngồi quá 60 phút mỗi lần và mỗi ngày không quá 3 lần; không sử dụng vòng hơi hoặc găng tay chứa nước để dự phòng loét; kê phần cẳng chân lên gối chêm để gót chân không chạm mặt giường; bảo đảm dinh dưỡng 30 đến 35 kcalo/kg thể trọng với 1,25 đến 1,5 gam protein/kg thể trọng và bù dịch đầy đủ. Quy trình 188 và 189 tách loét độ III và độ IV thành kỹ thuật riêng: người thực hiện trực tiếp là bác sĩ, điều dưỡng là nhân lực hỗ trợ, địa điểm là phòng thực hiện kỹ thuật hoặc buồng bệnh, thời gian 20 đến 30 phút, hồ sơ theo dõi bằng thang điểm PUSH — tức từ độ III trở lên, việc xử trí nằm trong tay cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, còn việc của gia đình là đưa người bệnh tới đó sớm và tiếp tục trở mình đúng khoảng trong lúc chờ.

Ghi chú

Vì sao mức B: bốn độ loét, hai khoảng trở mình, danh sách việc phải làm và ba việc bị cấm đều đọc được nguyên văn trong một quyết định 2025 của Bộ Y tế, và chính quyết định đó nói rõ nó thay bốn tài liệu phục hồi chức năng cũ, nên chỗ dựa không phải kinh nghiệm truyền miệng của khoa; chưa lên A vì đây là hướng dẫn kỹ thuật chứ không phải chế tài, không có thống kê Việt Nam nào đo việc trở mình đúng khoảng làm giảm bao nhiêu ca loét, và bản thân tài liệu nêu hai khoảng khác nhau cho hai nhóm người bệnh nên con số là khuyến cáo chuyên môn, không phải ngưỡng pháp lý. Ba cái bẫy người Việt hay sập. Một: đợi nhìn thấy vết loét mới bắt đầu trở mình, trong khi dấu hiệu vào độ I là vết đỏ không mất khi ấn, và ở độ I việc phải làm chỉ là giảm tì đè chứ chưa phải thay băng. Hai: xoa bóp vùng đỏ cho “máu lưu thông” và mua vòng hơi hay găng tay chứa nước lót dưới mông, trong khi quy trình 187 cấm cả hai và cách đặt đúng là nằm nghiêng 30 đến 40 độ. Ba: tự đắp thuốc, tự cắt lọc, tự dán kín vết loét sâu vì nghĩ để lâu sẽ liền, trong khi độ III và độ IV là kỹ thuật do bác sĩ thực hiện tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, và một ổ loét sâu bị bịt kín ở nhà là đường vào của nhiễm khuẩn. Bạn không cần chờ tới lúc da rách mới lên tiếng: vết đỏ không mất khi ấn đã là lý do để gọi người điều trị, và không cần tự chọn khoảng trở mình thay bác sĩ — việc của gia đình là làm đúng khoảng đã được dặn, đổi tư thế đúng cách và ghi lại giờ.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Đệm hơi điện luân phiên áp lực dùng ở nhà, từ vài trăm nhân dân tệ. Trở mình một lần chỉ mất vài phút. Khó là cứ hai ba tiếng phải trở một lần, đêm cũng không nghỉ, một người không gánh nổi

Nói đơn giản

Người già gãy vùng háng (đầu trên xương đùi) mà đã có loét tì đè từ trước khi mổ thì khả năng tử vong trong 30 ngày cao hơn khoảng hai phần mười. Đổi sang đệm hơi điện, số người bị loét mới ít đi khoảng sáu phần mười. Ở ICU, dùng cảm biến nhắc để trở mình đúng giờ thì ít đi khoảng bảy phần mười; còn cho nằm sấp thì loét tì đè lại nhiều hơn hẳn. Mỗi ngày xem một lượt vùng xương cùng cụt, gót chân, hông, vai lưng; thấy chỗ đỏ ấn không mất màu thì trong ngày báo điều dưỡng hoặc bác sĩ.

Lợi ích

19.520 người được mổ gãy vùng háng (NSQIP Mỹ, 2016 đến 2019). Người đã có loét tì đè trước khi mổ có tỷ lệ tử vong trong 30 ngày cao hơn. Tính cả các yếu tố khác vào, mối liên quan này vẫn còn (OR 1,2, khả năng tăng 21%, P = 0,004). Những người này còn dễ gặp vấn đề khác hơn: huyết khối tĩnh mạch sâu (OR 1,59), viêm phổi (OR 1,39), tái nhập viện ngoài kế hoạch (OR 1,43). Số ngày nằm viện trung bình cũng nhiều hơn 0,4 ngày. 324 người già nằm viện (trung bình 86 tuổi) được theo dõi trung vị 18 tháng. Loét tì đè tự nó dự báo được tử vong dài hạn (HR 1,500, khoảng tin cậy 95% từ 1,059 đến 2,126, P = 0,020). Tự nó dự báo nghĩa là đã loại các yếu tố khác ra mà nó vẫn dự báo được. 65 thử nghiệm ngẫu nhiên được gộp lại tính (phân tích gộp mạng lưới). So sánh bề mặt nâng đỡ khí chủ động chạy điện với đệm giường bệnh tiêu chuẩn (bề mặt nâng đỡ giường bệnh tiêu chuẩn). Bề mặt nâng đỡ khí chủ động chạy điện chính là loại đệm hơi điện. Người dùng nó có tỷ lệ bị loét tì đè thấp hơn (RR 0,42, khoảng tin cậy 95% từ 0,29 đến 0,63, độ chắc chắn trung bình). Bề mặt khí hỗn hợp chạy điện là RR 0,22 (0,07 đến 0,66). Tổng quan Cochrane gồm 11 thử nghiệm, 4.462 người (cập nhật năm 2026). Trở mình 2 tiếng một lần so với 4 tiếng một lần, khác biệt không nói rõ được (RR 1,05, khoảng tin cậy 95% từ 0,79 đến 1,39, độ chắc chắn rất thấp). So sánh giữa các khoảng cách trở mình khác cũng rất không chắc chắn. Trong một thử nghiệm 1.226 bệnh nhân ICU, dùng cảm biến đeo trên người nhắc theo thời gian thực kèm cảnh báo hình ảnh, giúp trở mình 2 tiếng một lần được làm đúng thật. Tỷ lệ bị loét tì đè thấp hơn chăm sóc thông thường (RR 0,28, khoảng tin cậy 95% từ 0,10 đến 0,75, độ chắc chắn trung bình). Trong một thử nghiệm 116 người, nhóm nằm sấp có tỷ lệ bị loét tì đè cao hơn nhóm nằm ngửa (RR 4,55, khoảng tin cậy 95% từ 2,31 đến 8,98)

Mức bằng chứng

B

Ghi chú

Xếp B vì ba lý do. Một là hai nghiên cứu về tử vong chỉ thấy "người có loét tì đè về sau tình trạng xấu hơn", không có nghĩa là "phòng được loét tì đè thì giảm được tử vong". Hai là kết luận của mấy thử nghiệm ngẫu nhiên về khoảng cách trở mình rất không chắc. Ba là bằng chứng về đệm hơi chắc hơn, nhưng nghiên cứu so với đệm giường bệnh viện, áp vào đệm giường ở nhà là suy rộng ra. Mỗi ngày kiểm tra vùng xương cùng cụt, gót chân, hông, vai lưng xem có "chỗ đỏ ấn xuống không mất màu" không là việc thường quy trong chăm sóc, không có tài liệu riêng. Dịch vụ chăm sóc mà bảo hiểm chăm sóc dài hạn trả được, xem mục 7 chương này. Đột nhiên một bên chân sưng lên thì xử trí như huyết khối tĩnh mạch sâu, xem chương 13 mục 11. Giai đoạn nằm liệt lâu ngày do ngã từ trên cao hoặc chấn thương nặng, xem chương 1 mục 34

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 1

1. Quyết định số 3553/QĐ-BYT ngày 14/11/2025 của Bộ Y tế ban hành tài liệu chuyên môn “Hướng dẫn quy trình kỹ thuật về Phục hồi chức năng”, gồm 204 quy trình kỹ thuật (Điều 1, 2, 3, 4; quy trình 29, 33, 187, 188, 189), bản ký có đóng dấu số và ngày ở trang cuối, lớp chữ đọc được: bvdkbaclieu.gov.vn/upload/1000079/20251211/65… . Tra ngày 3/11/2026.