Giám hộ: khi ông bà không còn tự quyết thì phải có quyết định của toà, và phần chuẩn bị làm được từ trước

Ông bà mất năng lực hành vi thì phải có quyết định của toà, căn cứ giám định pháp y tâm thần. Toà có 01 tháng để chuẩn bị, được gia hạn không quá 01 tháng. Trước đó, khi còn đủ năng lực, ông bà vẫn chọn được người giám hộ bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực.

Chi phí

Giám định pháp y tâm thần, án phí giải quyết việc dân sự, và nhiều buổi ra toà, ra bệnh viện, ra Uỷ ban nhân dân cấp xã. Khoản đắt nhất là thời gian, và luật có mốc cụ thể: Bộ luật Tố tụng Dân sự cho Toà án 01 tháng để chuẩn bị xét đơn, được kéo dài thêm không quá 01 tháng khi chưa có kết quả giám định, rồi 15 ngày để mở phiên họp, nên tính cả thời gian chờ giám định thì một hồ sơ thường mất vài tháng, trong khi tiền trong tài khoản, hợp đồng thuê nhà, việc bán nhà đều đứng lại. Nếu không chuẩn bị trước thì người giám hộ là người do luật xếp theo thứ tự, không phải người ông bà muốn, và muốn đổi thì phải mở thêm một việc khác ở toà hoặc ở Uỷ ban nhân dân cấp xã.

Lợi ích

Khi người cao tuổi không còn khả năng tự quyết, giám hộ cần đúng thủ tục chứ không chỉ do gia đình tự chọn. Có thể chuẩn bị mong muốn và giấy tờ từ trước.

Pháp luật Việt Nam

Điều 22 khoản 1 Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13 đặt điều kiện tiên quyết: khi một người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Toà án ra quyết định tuyên bố người này mất năng lực hành vi dân sự trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần; khoản 2 nói giao dịch của người đó phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện. Điều 23 xử lý vùng ở giữa, nơi phần lớn các gia đình thật sự đứng: người thành niên không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực thì Toà án tuyên bố là người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, đồng thời chỉ định người giám hộ và xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ — nghĩa là quyền của người giám hộ ở trường hợp này hẹp hơn, đúng bằng những gì ghi trong quyết định. Điều 46 khoản 1 liệt kê bốn nguồn của tư cách giám hộ: được luật quy định, được Uỷ ban nhân dân cấp xã cử, được Toà án chỉ định, hoặc được quy định tại khoản 2 Điều 48; khoản 2 buộc việc giám hộ cho người có khó khăn trong nhận thức phải có sự đồng ý của chính người đó nếu họ còn năng lực thể hiện ý chí tại thời điểm yêu cầu; khoản 3 buộc việc giám hộ phải đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền về hộ tịch, và người giám hộ đương nhiên mà không đăng ký vẫn phải thực hiện nghĩa vụ. Điều 48 khoản 2 là chỗ làm được từ trước: người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ được lựa chọn người giám hộ cho mình, và khi họ ở tình trạng cần được giám hộ thì người được lựa chọn làm người giám hộ nếu người này đồng ý; việc lựa chọn phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Điều 49 đặt điều kiện cho cá nhân làm người giám hộ, gồm có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có tư cách đạo đức tốt và điều kiện cần thiết, không đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự và không bị kết án chưa được xoá án tích về tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản. Điều 51 cho phép người thân thích cử hoặc chọn người giám sát việc giám hộ, và nếu việc giám sát liên quan đến quản lý tài sản thì phải đăng ký tại Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ. Điều 53 xếp thứ tự đương nhiên khi không có người được chọn theo khoản 2 Điều 48: vợ hoặc chồng, rồi đến con theo thứ tự, rồi cha mẹ. Điều 54 khoản 1 giao Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ trách nhiệm cử người giám hộ khi không có người giám hộ đương nhiên, và Toà án chỉ định khi có tranh chấp; khoản 3 buộc việc cử phải lập thành văn bản ghi rõ lý do, quyền và nghĩa vụ cụ thể, tình trạng tài sản. Điều 59 khoản 1 là chỗ chặn việc bán nhà: người giám hộ phải quản lý tài sản như tài sản của chính mình và chỉ được giao dịch vì lợi ích của người được giám hộ; việc bán, trao đổi, cho thuê, cho mượn, cho vay, cầm cố, thế chấp, đặt cọc và giao dịch khác đối với tài sản có giá trị lớn phải có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ; người giám hộ không được đem tài sản của người được giám hộ tặng cho người khác, và giao dịch giữa người giám hộ với người được giám hộ liên quan đến tài sản đều vô hiệu, trừ khi vì lợi ích của người được giám hộ và có sự đồng ý của người giám sát. Điều 61 khoản 1 buộc trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày có người giám hộ mới, người đã thực hiện việc giám hộ phải chuyển giao, và khoản 2 buộc việc chuyển giao phải lập thành văn bản ghi rõ tình trạng tài sản, có người giám sát chứng kiến. Phía thủ tục, Điều 376 Bộ luật Tố tụng Dân sự cho người có quyền, lợi ích liên quan quyền yêu cầu, Điều 377 cho Toà án trưng cầu giám định sức khoẻ, bệnh tật của người bị yêu cầu tuyên bố trong thời hạn chuẩn bị xét đơn, và Điều 366 đặt hạn cho chính thời hạn đó: khoản 1 là 01 tháng kể từ ngày thụ lý đơn yêu cầu, trừ trường hợp Bộ luật có quy định khác; khoản 2 điểm b cho kéo dài nhưng không quá 01 tháng nếu hết thời hạn mà chưa có kết quả giám định, định giá tài sản; khoản 4 buộc mở phiên họp trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày ra quyết định mở phiên họp. Phía tiền, Điều 17 khoản 2 Thông tư 17/2024/TT-NHNN buộc việc sử dụng tài khoản của người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức phải thực hiện thông qua người đại diện theo quy định về giám hộ và đại diện, còn Điều 12 khoản 2 điểm a Nghị định 52/2024/NĐ-CP cho phép chi trả số dư khi chủ tài khoản chết cho người thừa kế, đại diện thừa kế hợp pháp — hai điều này giải thích vì sao giấy tờ về giám hộ và thừa kế phải làm xong trước khi tiền được nhả ra.

Ghi chú

Vì sao mức B: cả bốn đường vào giám hộ đều là câu chữ đọc được nguyên văn — điều kiện tuyên bố mất năng lực ở Điều 22 gắn với giám định pháp y tâm thần, vùng ở giữa ở Điều 23 gắn với quyết định của toà, đường chuẩn bị trước ở Điều 48 khoản 2 gắn với văn bản có công chứng hoặc chứng thực, và giới hạn quyền của người giám hộ ở Điều 59 gắn với sự đồng ý của người giám sát; chưa lên A vì không có thống kê Việt Nam nào về số việc tuyên bố mất năng lực, thời gian giải quyết bình quân, hay tỷ lệ tài sản bị bán sai trong thời gian giám hộ, nên các mốc 01 tháng, 01 tháng gia hạn và 15 ngày ở Điều 366 Bộ luật Tố tụng Dân sự là hạn của toà, không phải thời gian một gia đình thật sự trải qua, vì kết quả giám định có thể về muộn hơn các hạn đó. Ba cái bẫy người Việt hay sập. Một: làm giấy chọn người giám hộ rồi tưởng giấy có hiệu lực ngay, mang đi ngân hàng và bị từ chối; Điều 48 khoản 2 chỉ nói người được chọn làm người giám hộ khi người lập ở tình trạng cần được giám hộ, mà tình trạng đó phải do toà xác định theo Điều 22 hoặc Điều 23, và Điều 54 khoản 4 buộc với người có khó khăn trong nhận thức thì toà chỉ định trong số người ở Điều 53, trừ khi đã có lựa chọn theo khoản 2 Điều 48. Hai: nghĩ người giữ sổ đỏ hay người giữ thẻ tiết kiệm là người quyết, trong khi quyền quyết thuộc người giám hộ do luật định hoặc do toà chỉ định, còn người giữ chỉ là người đang cầm giấy tờ; ngược lại, nhiều nhà tưởng con cả đương nhiên giám hộ nên không làm gì, đến lúc cần lại phát hiện người được luật xếp trước là vợ hoặc chồng. Ba: để người giám hộ tự bán nhà để trả viện phí, hoặc tự nhận chuyển nhượng chính căn nhà đó; Điều 59 khoản 1 đòi sự đồng ý của người giám sát với giao dịch tài sản giá trị lớn, cấm tặng cho, và giao dịch giữa người giám hộ với người được giám hộ là vô hiệu, trừ khi vì lợi ích của người được giám hộ và có sự đồng ý của người giám sát, nên việc làm sai không được pháp luật bảo vệ. Bạn không cần chờ tới lúc ông bà mất năng lực mới lo: một văn bản chọn người giám hộ có công chứng, một người giám sát đã đăng ký ở Uỷ ban nhân dân cấp xã, và một bản kiểm kê tài sản có chữ ký của anh chị em là những thứ làm được ngay hôm nay, còn phần phải qua toà thì cứ để cho toà.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền. Bàn với người nhà một lần, chốt một con số là xong. Khó nhất là mở lời sao cho người già không thấy bạn đang đề phòng họ.

Nói đơn giản

Kẻ lừa người già thường tặng quà nhỏ, hỏi han ân cần trước, gom đủ lòng tin rồi mới lừa khoản tiền lớn. Kẻ lừa còn hay dặn "đừng nói với ai". Hẹn trước một quy tắc: khoản chi trên bao nhiêu tiền thì phải nói với một người nào đó trước. Như vậy người nhà biết trước khi tiền ra khỏi túi, quyết định chi tiền cũng bị lùi lại một chút.

Lợi ích

Năm 2022, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao (Trung Quốc) công bố các án lệ điển hình về lừa đảo người cao tuổi. Viện này nói loại tội phạm này dùng ơn huệ nhỏ, sự quan tâm như người thân để lấy lòng tin trước, rồi dùng quảng cáo sai sự thật và lời hứa lãi cao để lừa lấy tài sản lớn. Trong một vụ, công ty bán đồ sưu tầm giả cử nhân viên tới dọn dẹp nhà cửa, trò chuyện với người già, thậm chí nhận làm "con nuôi". Lúc bán hàng thì cho đồ vào túi đen dán kín, dặn người già không được mở, để người nhà không phát hiện. Công ty này thu hơn 1,92 triệu nhân dân tệ, chủ công ty bị xử 7 năm 6 tháng tù về tội lừa đảo huy động vốn. Năm 2023, Cục Quản lý Tài chính Địa phương thành phố Bắc Kinh (Trung Quốc) nhắc người già đừng tin câu "đừng nói với ai" của kẻ lừa. Khi phân vân thì bàn nhiều hơn với người nhà, con cái và hàng xóm, bạn bè tin được; trước khi đầu tư thì hỏi ý kiến người nhà nhiều hơn. Uỷ ban Thương mại Liên bang Mỹ thống kê tổng số tiền bị lừa mà người từ 60 tuổi trở lên báo cáo. Năm 2020 khoảng 600 triệu đô la Mỹ, năm 2024 tăng lên khoảng 2,4 tỷ đô la Mỹ. Phần tăng chủ yếu là các vụ mỗi lần mất trên 100.000 đô la Mỹ. Hẹn trước "khoản chi trên bao nhiêu tiền thì phải nói với một người trước" tức là để người nhà biết chuyện trước khi tiền ra khỏi túi, đồng thời lùi quyết định này lại một chút

Mức bằng chứng

B

Ghi chú

Chưa có nghiên cứu nào so xem gia đình đặt quy tắc này bớt bị lừa bao nhiêu. Xếp B vì kiểu lừa và lời khuyên "bàn nhiều hơn với người nhà" đến từ cơ quan kiểm sát và cơ quan quản lý tài chính. Tính chất căn cứ giống mục 6 (thế chấp nhà để dưỡng già). Người đang xúc động thì dễ bị thuyết phục hơn, xem mục 4 (để tôi về bàn với người nhà). Nguyên tắc chung chống lừa đảo xem chương 8 và chương 13. Đừng nói chuyện này thành "sợ bố mẹ bị lừa". Nói thành "tiền trong nhà ghi sổ chung một chỗ", người già dễ nhận hơn. Cũng đừng đưa hết tiền của người già cho con cái giữ, việc đó sẽ sinh ra một kiểu tranh chấp khác

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 1

1. Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội (Điều 22, 23, 24, 46, 47, 48 khoản 2, 49, 51, 53, 54, 57, 58, 59 khoản 1, 60, 61 khoản 1 và khoản 2, 62): vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/bo-luat-dan-su-so-91… , bản ký: datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2016/01/… ; Bộ luật Tố tụng Dân sự số 92/2015/QH13 ngày 25/11/2015 của Quốc hội, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 99/VBHN-VPQH (Điều 366, Điều 376, Điều 377): datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2025/9/9… ; Thông tư số 17/2024/TT-NHNN ngày 28/6/2024 của Ngân hàng Nhà nước (Điều 17 khoản 2): vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/thong-tu-so-17-2024-… ; Nghị định số 52/2024/NĐ-CP ngày 15/5/2024 của Chính phủ (Điều 12 khoản 2 điểm a): vbpl.vn/van-ban/chi-tiet/nghi-dinh-so-52-2024… . Tra ngày 3/11/2026.