Bốn thứ phải từ chối ngay: giữ giấy tờ, đặt cọc, "việc làm" thu tiền trước, đa cấp

Người sử dụng lao động không được giữ bản chính căn cước, bằng cấp, cũng không được bắt đặt cọc. Đa cấp trái phép có ba dấu hiệu: đóng tiền để được vào, buộc mua hàng, ăn tiền từ việc tuyển người. Còn nếu phải đi vay, bên cho vay lấy lãi quá 100%/năm là đã vượt trần hình sự.

Chi phí

Không mất tiền — mất tiền ngay từ đầu chính là dấu hiệu bị lừa. Cái phải bỏ ra là công giữ bằng chứng: tin nhắn, biên lai, ảnh chụp màn hình, số tài khoản đã nhận tiền bạn chuyển, và một lần ra công an hoặc thanh tra lao động nếu đã trót đóng.

Lợi ích

Khi tuyển dụng, yêu cầu giữ bản chính giấy tờ, đặt cọc hoặc đóng tiền để được nhận việc là dấu hiệu phải kiểm tra ngay. Giữ ảnh tin tuyển dụng và chứng từ nếu cần khiếu nại.

Pháp luật Việt Nam

Bộ luật Lao động 2019 Điều 17 cấm ba việc: giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ; yêu cầu thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản khác; buộc làm việc để trả nợ. Mức phạt: 20.000.000 đồng đến 25.000.000 đồng với hành vi giữ bản chính giấy tờ hoặc buộc đặt cọc (Nghị định 12/2022/NĐ-CP, Điều 9 khoản 2). Đa cấp: Nghị định 40/2018/NĐ-CP Điều 5 khoản 1 cấm đòi đặt cọc hay nộp tiền để được ký hợp đồng tham gia, cấm buộc mua một lượng hàng nhất định, cấm trả tiền cho người tham gia chỉ vì giới thiệu người mới. Cho vay lãi nặng: lãi gấp 5 lần trở lên mức trần luật dân sự (trần là 20%/năm, gấp 5 lần là 100%/năm), thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng thì bị phạt tiền 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm; thu lợi từ 100.000.000 đồng thì bị phạt tù 6 tháng đến 3 năm (Bộ luật Hình sự, Điều 201). Phần lãi vượt trần 20%/năm không có hiệu lực, nhưng gốc vẫn phải trả (Bộ luật Dân sự, Điều 468 khoản 1).

Ghi chú

Phạm vi của mức B: quyền và mức phạt thì rõ đến từng đồng, nhưng không có số nào đo được chuyện "từ chối đúng lúc thì tránh được bao nhiêu thiệt hại". Bẫy thứ nhất hay gặp ở Việt Nam: "việc làm online tại nhà, lương cao, chỉ cần đóng phí hồ sơ hoặc mua gói hàng đầu tiên" — đây là dạng phổ biến nhất của lừa đảo tuyển dụng, và tiền gửi đi gần như không lấy lại được vì đối tượng dùng tài khoản mua lại của người khác. Thứ hai: "thử việc không lương ba tháng rồi ký" — không trả lương thử việc vẫn là vi phạm; người thử việc vừa mất thời gian vừa không được nhận tiền công, nhưng ít người đi đòi. Thứ ba: cầm cố căn cước để "làm tin" cho vay tiêu dùng — giấy tờ bị giữ là dấu hiệu của cả một chuỗi cho vay nặng lãi phía sau. Quan niệm sai cần sửa: "có hợp đồng đặt cọc thì phải chịu" — điều khoản đặt cọc để được tuyển dụng bị luật cấm, không phải nghĩa vụ dân sự bình thường. Đừng hiểu ngược lại: mục này không nói "đừng bao giờ ứng tiền" — ứng tiền cho công cụ làm việc mà mình giữ được và có hoá đơn thì khác hẳn với nộp tiền cho người khác để được nhận việc; và cũng đừng vì sợ bị lừa mà bỏ luôn các kênh chính thức như trung tâm dịch vụ việc làm.

Bản dịch sát bản gốc (Trung Quốc) để đối chiếu

Chi phí

Không tốn tiền. Gặp ba kiểu nói "nộp tiền trước rồi mới vào làm", "học trước rồi mới xếp việc", "kéo người vào", thì từ chối ngay tại chỗ. Giữ lại tin nhắn trò chuyện và chứng từ chuyển khoản. Cái khó là càng thiếu tiền càng muốn đánh cược một phen, nói "không" ngay tại chỗ không dễ.

Nói đơn giản

Đơn vị tuyển dụng không được giữ chứng minh thư của bạn, không được thu tiền cọc, cũng không được đổi tên khoản khác để thu tiền. Môi giới không giới thiệu được việc thì phải trả lại phí môi giới. Vay tiền học nghề trước rồi mới vào làm, kéo người vào để tính tiền như đa cấp bất chính, đều là những trò lừa đã bị nhà nước (Trung Quốc) gọi tên. Phần lãi vay vượt bốn lần lãi suất LPR kỳ hạn 1 năm thì toà không chấp nhận, nhưng tiền gốc vẫn phải trả.

Lợi ích

Công ty không được giữ chứng minh thư và giấy tờ khác của bạn, không được bắt bạn tìm người bảo lãnh, cũng không được đổi tên khoản khác để thu tiền, thu đồ của bạn. Vi phạm thì bị buộc trả lại, và bị phạt từ 500 đến 2.000 nhân dân tệ cho mỗi người lao động. Môi giới việc làm cũng không được giữ giấy tờ, thu tiền cọc; không giới thiệu được việc thì phải trả lại phí môi giới cho bạn. Lấy danh nghĩa tuyển dụng, dụ bạn nộp học phí trước hoặc vay tiền trước, là trò lừa "tuyển dụng chuyển thành học nghề", "vay học nghề" mà Bộ Nhân lực và An sinh xã hội (Trung Quốc) cùng các bộ ngành khác, tổng cộng năm cơ quan, đã gọi tên cảnh báo. Dựa vào kéo người để tính hoa hồng, phải nộp tiền mới được vào, là đa cấp bất chính (kiểu kim tự tháp), người tham gia có thể bị phạt tới 2.000 nhân dân tệ. Lãi vay dân sự, phần vượt 4 lần lãi suất LPR kỳ hạn 1 năm lúc ký hợp đồng, toà không chấp nhận. Quy định mới này thay cho cách cũ chia ba đoạn theo hai mốc 24% và 36% (toàn quốc, từ tháng 8 năm 2020)

Mức bằng chứng

A

Ghi chú

4 lần LPR là mức trần tiền lãi toà sẵn sàng bảo vệ, không phải "vay rồi không cần trả", tiền gốc vẫn phải trả. Văn bản giải thích tư pháp (Trung Quốc) này tháng 12 năm 2020 lại sửa thêm một lần, số thứ tự điều có thay đổi, lấy theo bản đang hiệu lực. Phí trả góp và phí vay qua mạng quy ra lãi suất năm thế nào, xem chương 5 mục 7 (đổi tiền lãi ra lãi suất năm). Càng gấp tiền, càng dễ bị những chiêu này nhắm vào. Hãy đi trước các con đường chính thức ở những mục đầu chương này: trợ cấp thất nghiệp, khiếu nại thanh tra lao động, trợ giúp pháp lý, trạm cứu trợ, cứu trợ tạm thời.

Phần này lấy từ bản luonglb/song-dang-tien.

Nguồn · 1

1. Bộ luật Lao động 2019, bản hợp nhất 18/VBHN-VPQH (Điều 17) — datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2026/02/… ; Nghị định 12/2022/NĐ-CP (Điều 9 khoản 2), Công báo — congbaocdn.chinhphu.vn/CongBaoCP/VanBan/2022/… ; Nghị định 40/2018/NĐ-CP (Điều 5), Công báo — congbaocdn.chinhphu.vn/CongBaoCP/VanBan/2018/… ; Bộ luật Hình sự, bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH (Điều 201) — datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2025/9/1… ; Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 468) — congbao.chinhphu.vn/van-ban/luat-so-91-2015-q… ; tra ngày 2/11/2026.